આજના વૈશ્વિક રાજકારણમાં વેનેઝુએલાનું સંકટ એક મહત્વપૂર્ણ વિષય બની ગયું છે. તાજેતરમાં, 3 જાન્યુઆરી, 2026ના રોજ અમેરિકાએ વેનેઝુએલાના રાષ્ટ્રપતિ નિકોલસ માદુરો અને તેમની પત્ની સિલિયા ફ્લોરેસને પકડી લીધા છે. આ કાર્યવાહી અમેરિકાના સ્પેશિયલ ફોર્સિસ દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જેમાં કારાકસમાં હવાઈ હુમલા અને સૈન્ય અભિયાનનો સમાવેશ થયો હતો. આ ઘટનાએ વિશ્વભરમાં આઘાત અને વિવાદ પેદા કર્યો છે.
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે જાહેરાત કરી કે અમેરિકા વેનેઝુએલાને અસ્થાયી રીતે નિયંત્રણમાં લેશે અને તેના તેલ ક્ષેત્રને પુનર્જીવિત કરશે. આ પરિસ્થિતિમાં ભારતે ‘ગંભીર ચિંતા’ વ્યક્ત કરી છે અને શાંતિપૂર્ણ ઉકેલ માટે અપીલ કરી છે. આ સાથે, આ ઘટના ભારત માટે આર્થિક રીતે ફાયદાકારક પણ બની શકે છે, કારણ કે વેનેઝુએલાના તેલ ક્ષેત્ર પર અમેરિકી નિયંત્રણથી ભારતને લગભગ 1 અબજ ડોલરના અટકેલા નાણાં મળી શકે છે.
વેનેઝુએલાનું સંકટ લાંબા સમયથી ચાલી રહ્યું છે. આ દેશમાં આર્થિક અસ્થિરતા, હાઇપરઇન્ફ્લેશન અને રાજકીય અસ્થિરતા વધી રહી છે. નિકોલસ માદુરો 2013થી વેનેઝુએલાના રાષ્ટ્રપતિ છે, પરંતુ તેમની સરકારને અમેરિકા અને અન્ય પશ્ચિમી દેશો દ્વારા અમાન્ય માનવામાં આવી છે. 2024ની ચૂંટણીમાં વિપક્ષે જીતનો દાવો કર્યો હતો, પરંતુ માદુરોએ સત્તા છોડી નહીં. આના કારણે અમેરિકાએ માદુરો પર ડ્રગ ટ્રાફિકિંગ અને આતંકવાદી સંગઠનો સાથે જોડાણના આરોપો લગાવ્યા અને તેમને પકડવા માટે 5 કરોડ ડોલરનું ઇનામ જાહેર કર્યું હતું. 3 જાન્યુઆરીના રોજ અમેરિકાના ડેલ્ટા ફોર્સ અને એફબીઆઈએ કારાકસમાં રાત્રે અભિયાન કર્યું, જેમાં વીજળી કાપવામાં આવી અને હુમલા કરવામાં આવ્યા. માદુરોને તેમના સુરક્ષિત ઘરમાંથી પકડીને અમેરિકી જહાજ પર લઈ જવામાં આવ્યા અને પછી ન્યુયોર્ક લઈ જવામાં આવ્યા, જ્યાં તેઓ કોર્ટમાં હાજર થશે.
ભારતની પ્રતિક્રિયા આ ઘટના પર સંતુલિત અને સાવચેતીભરી છે. વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જયસ્વાલે કહ્યું કે, “વેનેઝુએલામાં તાજેતરની ઘટનાઓ ગંભીર ચિંતાનો વિષય છે. ભારત સ્થિતિ પર નજર રાખી રહ્યું છે અને વેનેઝુએલાના લોકોની સુરક્ષા અને કલ્યાણ માટે તેનું સમર્થન વ્યક્ત કરે છે. અમે તમામ સંબંધિત પક્ષોને શાંતિપૂર્ણ વાતચીત દ્વારા મુદ્દાઓનું નિરાકરણ કરવા અપીલ કરીએ છીએ.” ભારતે કારાકસમાં તેના દૂતાવાસ દ્વારા ભારતીય સમુદાય સાથે સંપર્કમાં રહેવાનું અને તેમને મદદ કરવાનું વચન આપ્યું છે. આ પ્રતિક્રિયા ભારતની વિદેશ નીતિને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જેમાં તે અન્ય દેશોના આંતરિક મામલામાં હસ્તક્ષેપ કરવાનું ટાળે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનું પાલન કરે છે.
આ સંકટમાં ભારત માટે આર્થિક પાસું પણ મહત્વપૂર્ણ છે. વેનેઝુએલા વિશ્વના સૌથી મોટા તેલ અનામત ધરાવતા દેશોમાંનું એક છે, જેમાં લગભગ 303 અબજ બેરલ તેલ છે. ભારત વેનેઝુએલાના તેલનું મુખ્ય આયાતકાર રહ્યું છે, પરંતુ 2017થી અમેરિકી પ્રતિબંધોને કારણે આયાત બંધ થઈ ગઈ છે. ભારતની ઓએનજીસી વિદેશ લિમિટેડ (ઓવીએલ) વેનેઝુએલાના સાન ક્રિસ્ટોબલ ક્ષેત્રમાં 40% હિસ્સો ધરાવે છે, અને ત્યાંથી લગભગ 536 મિલિયન ડોલરના ડિવિડન્ડ અટકી પડ્યા છે. વધુમાં, પછીના વર્ષોના લગભગ સમાન રકમ માટે ઓડિટની મંજૂરી ન મળવાને કારણે કુલ અટકેલા નાણાં 1 અબજ ડોલરની આસપાસ છે.
અમેરિકી નિયંત્રણ હેઠળ વેનેઝુએલાના તેલ ક્ષેત્રનું પુનર્નિર્માણ થઈ શકે છે, જેનાથી ઉત્પાદન વધશે અને ભારતને તેના અટકેલા નાણાં મેળવવાની તક મળશે. વિશ્લેષકો માને છે કે આ પરિસ્થિતિ ભારતને વેનેઝુએલાના હેવી ક્રૂડ ઓઈલની આયાત પુનઃશરૂ કરવાની તક આપશે, જે અગાઉ પ્રતિદિવસ 4 લાખ બેરલથી વધુ હતી. આનાથી ભારતની ઉર્જા સુરક્ષા મજબૂત થશે અને આર્થિક ફાયદા થશે. જોકે, આ પ્રતિબંધો હટાવવા અને તેલ ક્ષેત્રના પુનર્જીવન પર આધારિત છે.
વૈશ્વિક પ્રતિક્રિયાઓમાં વિભાજન જોવા મળે છે. ચીન અને રશિયાએ અમેરિકાની કાર્યવાહીની નિંદા કરી છે અને તેને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનું ઉલ્લંઘન ગણાવ્યું છે. ચીને માદુરોને તરત જ મુક્ત કરવાની માંગ કરી છે, જ્યારે રશિયાએ તેને આર્મ્ડ આગ્રેસન કહ્યું છે. બીજી તરફ, વેનેઝુએલાના વિપક્ષ અને અમેરિકાના સમર્થકો આને વિજય તરીકે જુએ છે. ભારતીય રાજકારણીઓમાં પણ અલગ-અલગ મત છે. કોંગ્રેસના નેતા શશિ થરૂરે તેને ‘જંગલનો કાયદો’ કહ્યું છે, જ્યારે અન્યોએ તેને અમેરિકાના હસ્તક્ષેપ તરીકે ટીકા કરી છે.
આ સંકટ વેનેઝુએલાના ભવિષ્યને અસર કરશે. અમેરિકાએ વેનેઝુએલાને ‘ચલાવવા’ની વાત કરી છે જ્યાં સુધી સ્થિર સરકાર ન બને. આના કારણે વેનેઝુએલાનું દેવું, જે લગભગ 150-170 અબજ ડોલર છે, તેનું નિરાકરણ થઈ શકે છે. ભારત માટે આ તક છે કે તે તેના આર્થિક હિતોને સુરક્ષિત કરે અને વેનેઝુએલાના લોકોના કલ્યાણ માટે કામ કરે. જોકે, આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અને સાર્વભૌમત્વના મુદ્દાઓને ધ્યાનમાં રાખીને ભારતે તેની નીતિને સંતુલિત રાખવી જોઈએ.
