રાજકોટ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (RMC) દ્વારા જંગલેશ્વર વિસ્તારમાં હાથ ધરવામાં આવેલી મેગા ડેમોલિશન ડ્રાઈવે શહેરના ઈતિહાસમાં સૌથી મોટી કાર્યવાહી તરીકે નોંધાઈ છે. આજી નદીના કિનારે અને ટીપી રોડ પર વર્ષોથી ઊભા રહેલા 1,400થી વધુ ગેરકાયદેસર બાંધકામોને દૂર કરવાના હેતુથી આ ઝુંબેશ શરૂ કરવામાં આવી છે. આ કાર્યવાહીએ અનેક ગરીબ પરિવારોને રસ્તા પર લાવી દીધા છે, જ્યાં નાના બાળકો અને વૃદ્ધો ખુલ્લા આકાશ નીચે રાત વિતાવવા મજબૂર બન્યા છે. વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા અને પુનર્વસનના અભાવે લોકોમાં તંત્ર સામે ભારે આક્રોશ જોવા મળી રહ્યો છે. આ ગ્રાઉન્ડ રિપોર્ટમાં અસરગ્રસ્તોની હૃદયદ્રાવક આપવીતી અને આખી ઘટનાની વાસ્તવિકતા તપાસીએ છીએ.
મેગા ડેમોલિશનની પૃષ્ઠભૂમિ અને કારણો
રાજકોટ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના કમિશનર તુષાર સુમેરા અને અન્ય અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, આજી નદીના કિનારે અને આસપાસના 2.5 કિલોમીટર વિસ્તારમાં ફેલાયેલા આ બાંધકામો ગેરકાયદેસર છે. આ વિસ્તારમાં લગભગ 1,489 બાંધકામોને ચિહ્નિત કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાંથી મોટા ભાગના રહેણાંકીય અને કેટલાક વ્યાપારી છે. આ કાર્યવાહી ગુજરાતના ઉપમુખ્યમંત્રી હર્ષ સંઘવીના આદેશ પર હાથ ધરવામાં આવી છે.
આ ડેમોલિશનનું મુખ્ય કારણ આજી નદીના કુદરતી પ્રવાહને પુનઃસ્થાપિત કરવું અને ટાઉન પ્લાનિંગ રોડ (15 મીટર પહોળી) બનાવવાનું છે. અધિકારીઓ કહે છે કે આ ગેરકાયદેસર બાંધકામોને કારણે રાજકોટમાં પૂરનું જોખમ વધી ગયું છે. વર્ષોથી ચાલતા આ દબાણોને દૂર કરીને શહેરના વિકાસ અને પર્યાવરણીય સુરક્ષા માટે આ પગલું ભરવામાં આવ્યું છે. આખા વિસ્તારમાં લગભગ 87,000 ચોરસ મીટર જમીન (રૂ. 312 કરોડના મૂલ્યની) મુક્ત કરવાની યોજના છે.
કાર્યવાહી દરમિયાન 65થી વધુ જેડીબી મશીનો, ટ્રેક્ટર, ડમ્પર અને અન્ય હેવી મશીનરીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. સુરક્ષા માટે 2,500થી વધુ પોલીસ કર્મચારીઓ તૈનાત કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં ડ્રોન સર્વેલન્સ અને ક્વિક રિસ્પોન્સ ટીમો પણ સામેલ હતી. પ્રથમ દિવસે જ 1,119 બાંધકામો તોડી પાડવામાં આવ્યા હતા, અને બીજા દિવસે બાકીના 300થી વધુને ધ્વસ્ત કરવાનું લક્ષ્ય હતું.
અસરગ્રસ્ત પરિવારોની વેદના અને હૃદયદ્રાવક આપવીતી
આ ડેમોલિશનથી સૌથી વધુ અસર ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના પરિવારો પર પડી છે. અનેક પરિવારો દાયકાઓથી અહીં રહે છે – કેટલાક 40-60 વર્ષથી. તેઓ કહે છે કે તેમને માત્ર ત્રણ દિવસ પહેલાં નોટિસ આપવામાં આવી હતી, અને વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા વિશે કોઈ જાણકારી નહોતી આપવામાં આવી.
ગ્રાઉન્ડ પર જોવા મળ્યું કે મકાનો તોડાતા જ મહિલાઓ અને બાળકો રડી પડ્યા. એક પરિવારના સભ્યોએ જણાવ્યું કે “અમે અહીં 60 વર્ષથી રહીએ છીએ, આજે એક દિવસમાં બેઘર થઈ ગયા.” બાળકોના રડવાના અવાજ અને ખોરાક-પાણી વિના ખુલ્લામાં બેઠેલા વૃદ્ધોના દ્રશ્યોએ હૃદય હચમચાવી દીધું છે. કેટલાક પરિવારો પડોશીઓના ઘરમાં આશરો લઈ રહ્યા છે, જ્યારે અન્ય રસ્તા પર જ સામાન સાથે બેઠા છે.
અસરગ્રસ્તોમાં મોટા ભાગના મુસ્લિમ અને હિંદુ સમુદાયના લોકો છે, જેઓ વર્ષોથી સાથે મળીને રહે છે. કેટલાક અપંગ યુગલો પણ આમાં સામેલ છે, જેમને સરકારી ક્વાર્ટરની ચાવી પણ નથી મળી. લોકો કહે છે કે તેઓએ પોતાના ઘરોમાં રોકાણ કર્યું હતું, પરંતુ હવે બધું ખતમ થઈ ગયું છે.
તંત્રનો દાવો અને પુનર્વસનની યોજના
RMC અને પોલીસ અધિકારીઓ કહે છે કે કાર્યવાહી પહેલાં અનેક નોટિસ આપવામાં આવી હતી. 1,000થી વધુ પરિવારોએ સ્વૈચ્છિક રીતે ઘર છોડ્યા હતા. જે લોકો પાત્ર છે તેમને સરકારી યોજના હેઠળ ઘર આપવાનું વચન આપવામાં આવ્યું છે. રાજકોટમાં 3,000 નવા ઘરોનું નિર્માણ ચાલી રહ્યું છે, જેમાં જંગલેશ્વરના અસરગ્રસ્તોને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવશે.
ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં 515 રહેવાસીઓએ પણ પિટિશન કરી હતી કે પુનર્વસન વિના ડેમોલિશન ન કરવું, પરંતુ કોર્ટે સ્ટે આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. અધિકારીઓ કહે છે કે કેટલાક બાંધકામોમાં ગુનેગારો પણ રહેતા હતા, જે વિસ્તારને અસુરક્ષિત બનાવતા હતા.
શું નિરાધારોને ન્યાય મળશે?
આ સવાલ હજુ અટક્યો છે. એક તરફ શહેરનો વિકાસ અને પૂરથી રક્ષણ જરૂરી છે, તો બીજી તરફ ગરીબ પરિવારોનું જીવન બચાવવું પણ સરકારની જવાબદારી છે. જો પુનર્વસનની વાસ્તવિક અને ઝડપી વ્યવસ્થા નહીં થાય તો આક્રોશ વધુ વધી શકે છે. અસરગ્રસ્તોને તાત્કાલિક આશરો, ભોજન અને લાંબા ગાળાનું ઘર મળવું જોઈએ.
આ ઘટના દર્શાવે છે કે વિકાસ અને માનવીયતા વચ્ચે સંતુલન જરૂરી છે. રાજકોટના જંગલેશ્વરના લોકોની વેદના સાંભળવી અને તેમને ન્યાય આપવો એ સમયની માંગ છે. આશા છે કે તંત્ર આ અંગે સંવેદનશીલતા દાખવશે અને પુનર્વસનની પ્રક્રિયા ઝડપથી પૂર્ણ કરશે.
