ભારતની ભારતીય તકનીકી સંસ્થાઓ (IIT) વિશ્વમાં એક અનોખી પ્રતિષ્ઠા ધરાવે છે. તેમની ઉચ્ચ ગુણવત્તાની શિક્ષણ, સંશોધન અને નવીનતા માટે જાણીતી આ સંસ્થાઓ હવે વિદેશી દેશોનું આકર્ષણ કેન્દ્ર બની રહી છે. તાજેતરમાં, ભૂતાન અને મોરોક્કો જેવા દેશોએ ભારત સરકારને તેમના દેશમાં IITના ઓફશોર કેમ્પસ સ્થાપિત કરવા માટે વિનંતી કરી છે. આ વિનંતીઓ ભારતના શિક્ષણ ક્ષેત્રની વૈશ્વિક અસરને દર્શાવે છે અને એક નવા યુગની શરૂઆત કરે છે જ્યાં ભારતીય શિક્ષણ વિદેશમાં પણ પ્રસારિત થઈ રહ્યું છે.
આ વાર્તા શરૂ થાય છે તાજેતરના સમાચારથી. સરકારી સૂત્રો અનુસાર, ભૂતાન અને મોરોક્કો સહિત અનેક દેશોએ IITના વિદેશી કેમ્પસ માટે રસ દર્શાવ્યો છે. આ વિનંતીઓ રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP) 2020ના ભાગરૂપે આવી છે, જેમાં ભારતીય શિક્ષણ સંસ્થાઓને વિદેશમાં વિસ્તાર કરવાની તક આપવામાં આવી છે. પરંતુ સવાલ એ છે કે આ દેશો કેમ આમ કરવા માંગે છે? આના પાછળના કારણોને સમજીએ.
પ્રથમ, IITની વૈશ્વિક પ્રતિષ્ઠા. IIT ભારતમાં 23 કેમ્પસ ધરાવે છે અને તેમના વિદ્યાર્થીઓ વિશ્વની ટોચની કંપનીઓ જેમ કે ગૂગલ, માઈક્રોસોફ્ટ અને એમેઝોનમાં નોકરી કરે છે. તેમની એન્જિનિયરિંગ, ટેક્નોલોજી અને સંશોધન ક્ષેત્રમાંની ઉત્કૃષ્ટતા વિશ્વભરમાં જાણીતી છે. ભૂતાન જેવા નાના દેશ માટે, જે પોતાની અર્થવ્યવસ્થા વિકસાવવા માંગે છે, IIT કેમ્પસ એક મોટી તક છે. ભૂતાનની અર્થવ્યવસ્થા મુખ્યત્વે પર્યટન અને કૃષિ પર આધારિત છે, પરંતુ તેઓ ટેક્નોલોજી અને ઈનોવેશનમાં આગળ વધવા માંગે છે. IIT કેમ્પસ તેમને વિદ્યાર્થીઓને ઉચ્ચ શિક્ષણ આપવા અને સ્થાનિક ઉદ્યોગોને વિકસિત કરવા મદદ કરી શકે છે.
એ જ રીતે, મોરોક્કો, જે આફ્રિકાના ઉત્તરમાં આવેલો છે, તેની અર્થવ્યવસ્થા વિવિધતા અને વિકાસની તરફ છે. મોરોક્કોમાં પહેલેથી જ કેટલીક સારી યુનિવર્સિટીઓ છે, પરંતુ તેઓ વિશ્વસ્તરીય ટેક્નિકલ શિક્ષણ મેળવવા માંગે છે. IIT કેમ્પસ તેમને આફ્રિકન વિદ્યાર્થીઓને આકર્ષિત કરવા અને રિસર્ચમાં સહયોગ વધારવા મદદ કરી શકે છે. મોરોક્કોના સરકારી અધિકારીઓએ કહ્યું છે કે આવા કેમ્પસ તેમના યુવાનોને વધુ સારી તકો આપશે અને આર્થિક વિકાસને વેગ આપશે.
તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર, મોરોક્કો અને ભારત વચ્ચે શિક્ષણમાં સહયોગ વધારવા માટે પહેલેથી જ કેટલાક MoU પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા છે.
આ વિનંતીઓ પાછળના કારણોમાં એક મુખ્ય કારણ છે વૈશ્વિકીકરણ અને આર્થિક વિકાસ. આજના વિશ્વમાં, દેશો પોતાના યુવાનોને ઉચ્ચ શિક્ષણ આપીને તેમને વૈશ્વિક બજારમાં સ્પર્ધાત્મક બનાવવા માંગે છે. IIT જેવી સંસ્થાઓ તેમને તે તક આપે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ભારતે પહેલેથી જ તાન્ઝાનિયાના ઝાંઝીબારમાં IIT મેડ્રાસનું કેમ્પસ સ્થાપિત કર્યું છે, જે આફ્રિકામાં પ્રથમ વિદેશી IIT કેમ્પસ છે. આ કેમ્પસે સ્થાનિક વિદ્યાર્થીઓને ભારતીય શિક્ષણનો લાભ આપ્યો છે અને બંને દેશો વચ્ચે સાંસ્કૃતિક વિનિમય વધાર્યો છે.
બીજું કારણ છે ખર્ચ અને પહોંચ. વિદેશમાં અભ્યાસ કરવા માટે ઘણા વિદ્યાર્થીઓને મુશ્કેલી પડે છે, પરંતુ જો IIT કેમ્પસ તેમના દેશમાં જ હોય તો તેઓને વધુ સરળતા થાય છે. ભૂતાનમાં, જ્યાં શિક્ષણની સુવિધાઓ મર્યાદિત છે, IIT કેમ્પસ એક મોટી ક્રાંતિ લાવી શકે છે. ભૂતાનના રાજા અને સરકારે પહેલેથી જ ભારત સાથે મજબૂત સંબંધો ધરાવે છે, અને આ વિનંતી તેમના સહયોગને વધુ મજબૂત બનાવે છે.
મોરોક્કો માટે, આ એક વ્યૂહાત્મક પગલું છે. તેઓ આફ્રિકન યુનિયનમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે અને તેમના દેશમાં IIT કેમ્પસ આફ્રિકાના અન્ય દેશોને પણ આકર્ષિત કરી શકે છે. મોરોક્કોમાં પહેલેથી જ Al Akhawayn University જેવી સંસ્થાઓ છે જેમણે IIT Indore સાથે MoU કર્યા છે. આવા સહયોગ વિદ્યાર્થી વિનિમય, સંશોધન અને તકનીકી વિકાસને પ્રોત્સાહન આપે છે.
પરંતુ આના પડકારો પણ છે. ભારત સરકારે હજુ આ વિનંતીઓ પર નિર્ણય લીધો નથી. તેઓને ખાતરી કરવી પડશે કે વિદેશી કેમ્પસમાં IITની ગુણવત્તા જળવાઈ રહે. વળી, ફંડિંગ, ફેકલ્ટી અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના પ્રશ્નો પણ છે. કેટલાક વિરોધીઓ કહે છે કે ભારતે પહેલા પોતાના દેશમાં શિક્ષણને મજબૂત કરવું જોઈએ.
આમ છતાં, આ વિનંતીઓ ભારત માટે એક મોટી સિદ્ધિ છે. તે દર્શાવે છે કે ભારતીય શિક્ષણ વિશ્વમાં કેવી રીતે પ્રભાવશાળી બની રહ્યું છે. ભવિષ્યમાં, વધુ દેશો આવા સહયોગ માટે આગળ આવી શકે છે, જે વૈશ્વિક શિક્ષણને નવી દિશા આપશે.
આ વિષય પર વધુ ચર્ચા કરીએ તો, IITના વિદેશી કેમ્પસ એક તરફ ભારતને સોફ્ટ પાવર વધારે છે, તો બીજી તરફ વિદેશી દેશોને તેમના વિકાસમાં મદદ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, અમેરિકાની હાર્વર્ડ અને બ્રિટનની ઓક્સફર્ડ જેવી યુનિવર્સિટીઓ વિદેશમાં કેમ્પસ ધરાવે છે અને તેમની પ્રતિષ્ઠા વધારે છે. ભારત પણ આ દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે.
ભૂતાનમાં IIT કેમ્પસની કલ્પના કરીએ તો, તે હિમાલયના સુંદર વાતાવરણમાં ટેક્નોલોજીનું મિશ્રણ બની શકે છે. તેમના વિદ્યાર્થીઓને પર્યાવરણીય ટેક્નોલોજી અને સસ્ટેઈનેબલ વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકાય છે, જે ભૂતાનની ગ્રોસ નેશનલ હેપીનેસ પોલિસી સાથે મેળ ખાય છે.
મોરોક્કોમાં, કેમ્પસ આફ્રિકન કલ્ચર અને ભારતીય ટેક્નોલોજીનું મિશ્રણ બની શકે છે. તેઓ રિન્યુએબલ એનર્જી અને ડિજિટલ ઈકોનોમી પર ફોકસ કરી શકે છે, જે મોરોક્કોના વિકાસ લક્ષ્યો સાથે જોડાય છે.
આખરે, આ વિનંતીઓ એક મોટા ચિત્રનો ભાગ છે જ્યાં શિક્ષણ સીમાઓને પાર કરી રહ્યું છે. ભારત સરકારે આને તક તરીકે જોવું જોઈએ અને યોગ્ય પગલાં લેવા જોઈએ. જો આ કેમ્પસ સ્થાપિત થાય તો તે વિશ્વમાં ભારતનું નામ વધુ ઉજ્જવળ કરશે.
