આજના વૈશ્વિક રાજકારણમાં અમેરિકા ફરી એક વખત તેની આક્રમક વિદેશનીતિ સાથે સમાચારમાં છે. અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તાજેતરમાં એક મોટો નિર્ણય લીધો છે, જેમાં રશિયન તેલ ખરીદનારા દેશો પર 500% સુધીના ટેરિફને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. આ નિર્ણયથી વિશ્વના અનેક દેશોમાં ખળભળાટ મચી ગયો છે, ખાસ કરીને ભારત જેવા દેશોમાં જે રશિયન તેલ પર મોટા પ્રમાણમાં આધારિત છે. આ સાથે જ અમેરિકાએ ભારતની આગેવાની હેઠળની ઇન્ટરનેશનલ સોલર અલાયન્સ (ISA)માંથી બહાર નીકળવાનું પણ જાહેર કર્યું છે. આ બંને નિર્ણયો ભારત-અમેરિકા સંબંધોને નવી દિશા આપી શકે છે અને વૈશ્વિક ઊર્જા ક્ષેત્રમાં મોટા પરિવર્તનો લાવી શકે છે.
પ્રથમ, ચાલો સમજીએ કે આ ટેરિફનો નિર્ણય શું છે અને તે કેવી રીતે અમલમાં આવશે. પ્રમુખ ટ્રમ્પે તેમના વહીવટી આદેશ દ્વારા જણાવ્યું છે કે જે દેશો રશિયા પાસેથી તેલ અથવા અન્ય પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો ખરીદે છે, તેમને અમેરિકા તરફથી નિકાસ કરવામાં આવતા માલ પર 500% સુધીના વધારાના કર લાદવામાં આવશે. આ ટેરિફનું મુખ્ય લક્ષ્ય રશિયાને આર્થિક રીતે નબળું પાડવાનું છે, જે યુક્રેન યુદ્ધને કારણે પહેલેથી જ પશ્ચિમી પ્રતિબંધોનો સામનો કરી રહ્યું છે. ટ્રમ્પના પ્રથમ કાર્યકાળમાં પણ તેમણે ચીન અને અન્ય દેશો પર ટેરિફ લગાવીને ‘અમેરિકા ફર્સ્ટ’ નીતિ અપનાવી હતી, અને આ વખતે તેને વધુ આક્રમક બનાવી દીધી છે. આ નિર્ણય 2026ની શરૂઆતમાં જ અમલમાં આવી ગયો છે, અને તેના કારણે વિશ્વના તેલ બજારમાં અસ્થિરતા વધી છે.
ભારત માટે આ નિર્ણય ખાસ કરીને ચિંતાજનક છે. ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા તેલ આયાતકારોમાંનું એક છે, અને છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં રશિયા તેના મુખ્ય તેલ સપ્લાયર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. 2022ના યુક્રેન યુદ્ધ પછી, જ્યારે પશ્ચિમી દેશોએ રશિયન તેલ પર પ્રતિબંધ મૂક્યા, ત્યારે ભારતે સસ્તા ભાવે રશિયન તેલ ખરીદીને તેના ઊર્જા ખર્ચને નિયંત્રણમાં રાખ્યા હતા. આજે ભારતની કુલ તેલ આયાતમાં રશિયાનો હિસ્સો 30%થી વધુ છે. પરંતુ હવે 500% ટેરિફના કારણે, જો ભારત રશિયન તેલ ખરીદવાનું ચાલુ રાખે તો તેને અમેરિકા તરફથી નિકાસ કરવામાં આવતા ટેક્નોલોજી, ફાર્મા અને અન્ય ઉત્પાદનો પર વધારાના કર ચૂકવવા પડશે. આથી ભારતની ઊર્જા ક્ષેત્રે દબાણ વધ્યું છે. વિશ્લેષકોના મતે, આનાથી પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં વધારો થઈ શકે છે, જે આખરે મહિંગાઈ અને આર્થિક વિકાસને અસર કરશે.
આ નિર્ણયના કારણો તરફ જોઈએ તો, ટ્રમ્પના વહીવટમાં અમેરિકા રશિયા અને ચીન જેવા પ્રતિસ્પર્ધીઓને કાબૂમાં રાખવા માટે આક્રમક વલણ અપનાવી રહ્યું છે. ટ્રમ્પે તેમના ચૂંટણી અભિયાનમાં વચન આપ્યું હતું કે તેઓ અમેરિકાના ઊર્જા ઉત્પાદનને વધારશે અને વિદેશી આધારિતતા ઘટાડશે. રશિયન તેલ પર ટેરિફ એ તેમની ‘એનર્જી ડોમિનેન્સ’ નીતિનો ભાગ છે. તેઓ માને છે કે રશિયા તેલ વેચીને મેળવેલા પૈસાનો ઉપયોગ યુદ્ધ માટે કરે છે, અને આ ટેરિફથી તેમને રોકી શકાશે. પરંતુ વિરોધીઓ કહે છે કે આ નિર્ણય વૈશ્વિક વેપારને અસર કરશે અને અમેરિકાના જ સહયોગીઓને નુકસાન પહોંચાડશે.
હવે વાત કરીએ અમેરિકાના ISAમાંથી બહાર નીકળવા વિશે. ઇન્ટરનેશનલ સોલર અલાયન્સ એ ભારત અને ફ્રાન્સની આગેવાની હેઠળ 2015માં શરૂ કરાયેલી વૈશ્વિક પહેલ છે, જેનો ઉદ્દેશ વિશ્વમાં સૌર ઊર્જાનો વિકાસ કરવાનો છે. ISAમાં 100થી વધુ દેશો સભ્ય છે, અને તે પેરિસ ક્લાઈમેટ એગ્રીમેન્ટના ભાગરૂપે કામ કરે છે. અમેરિકા 2021માં જોઈન થયું હતું, પરંતુ ટ્રમ્પના પુનઃ ચૂંટાયા પછી તેમણે આને ‘અમેરિકાના હિત વિરુદ્ધ’ ગણાવીને બહાર નીકળવાનો નિર્ણય લીધો છે. તેઓનું કહેવું છે કે ISA જેવી સંસ્થાઓ અમેરિકાને અન્ય દેશોના વિકાસ માટે પૈસા આપવા મજબૂર કરે છે, જ્યારે અમેરિકા પોતાના તેલ અને ગેસ ઉદ્યોગને પ્રોત્સાહન આપવા માંગે છે.
ભારત માટે આ બીજો મોટો આંચકો છે. ISA ભારતની મોદી સરકારની મહત્વાકાંક્ષી પરિયોજના છે, જે દ્વારા ભારત વિશ્વમાં સ્વચ્છ ઊર્જા આગેવાન તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. અમેરિકાના બહાર નીકળવાથી ISAના ભંડોળ અને તકનીકી સહયોગમાં ઘટાડો થઈ શકે છે. ભારતે 2030 સુધીમાં 500 GW સ્વચ્છ ઊર્જા હાંસલ કરવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે, અને અમેરિકાના સમર્થન વિના તે મુશ્કેલ બની શકે છે. તેમ છતાં, ભારતે અન્ય દેશો જેવા કે યુરોપીયન યુનિયન અને ચીન સાથે સહયોગ વધારીને આને પાર પાડવાના પ્રયાસો કરવા જોઈએ.
આ બંને નિર્ણયોના વ્યાપક પરિણામો વિશે વિચારીએ તો, વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં અસ્થિરતા વધશે. રશિયન તેલના વિકલ્પ તરીકે દેશો મધ્ય પૂર્વ અથવા અમેરિકન તેલ તરફ વળશે, જેનાથી તેલના ભાવ વધી શકે છે. ભારત માટે આ એક તક પણ છે – તેને પોતાના ઘરેલુ તેલ ઉત્પાદન અને અક્ષય ઊર્જા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડશે. સરકારે ONGC અને અન્ય કંપનીઓને પ્રોત્સાહન આપીને આયાત પર આધારિતતા ઘટાડવી જોઈએ. તેમજ, ISAને મજબૂત કરવા માટે નવા સભ્યોને આકર્ષિત કરવા જોઈએ.
રાજકીય રીતે, આ નિર્ણયો ભારત-અમેરિકા સંબંધોને તણાવપૂર્ણ બનાવી શકે છે. બાઈડન વહીવટમાં ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે મજબૂત ભાગીદારી હતી, પરંતુ ટ્રમ્પના પરત આવવાથી તેમાં ફેરફાર આવી શકે છે. ભારતે તેની વિદેશનીતિમાં સંતુલન જાળવીને રશિયા અને અમેરિકા બંને સાથે સંબંધો જાળવવા પડશે. વિશ્લેષકો કહે છે કે ભારતે BRICS અને અન્ય મંચોનો ઉપયોગ કરીને તેના હિતોનું રક્ષણ કરવું જોઈએ.
આ નિર્ણયોની વિરુદ્ધમાં વૈશ્વિક પ્રતિક્રિયાઓ પણ આવી રહી છે. યુરોપીયન યુનિયન અને ચીને આને ‘અનુચિત’ ગણાવીને વિરોધ કર્યો છે, જ્યારે રશિયાએ તેને ‘આર્થિક યુદ્ધ’ કહ્યું છે. ભારતની વિદેશમંત્રીએ પણ એક નિવેદનમાં કહ્યું છે કે ‘ભારત તેની ઊર્જા સુરક્ષાને પ્રાથમિકતા આપશે અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ અનુસાર કાર્ય કરશે.’ આગામી દિવસોમાં આ નિર્ણયોના અમલ પર નજર રાખવી જરૂરી છે.
