ભારત સરકારે તમાકુ અને તમાકુ જેવા ઉત્પાદનો પર નવો ટેક્સ રેજીમ જાહેર કર્યો છે, જે 1 ફેબ્રુઆરી, 2026થી અમલમાં આવશે. આ નવા નિયમો અનુસાર, તમાકુ, સિગારેટ, બીડી, પાન મસાલા અને અન્ય તમાકુ આધારિત ઉત્પાદનો પર વધારાના ટેક્સ અને સેસ લાગુ કરવામાં આવશે. આ પગલું જાહેર આરોગ્યને સુધારવા અને તમાકુના વપરાશને ઘટાડવા માટે લેવામાં આવ્યું છે.
પ્રથમ તો આપણે સમજીએ કે આ નવા ટેક્સ રેજીમમાં શું શું સમાવિષ્ટ છે. સરકારના જાહેરાત અનુસાર, તમાકુ પરના જીએસટી (ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસીસ ટેક્સ)માં વધારો કરવામાં આવશે, જેમાં 28%ના વર્તમાન દરમાં વધુ 5-10%નો વધારો થઈ શકે છે. આ ઉપરાંત, તમાકુ પર નેશનલ કેલેમિટી કન્ટિન્જન્ટ ડ્યુટી (NCCD) અને હેલ્થ સેસ જેવા વધારાના લેવી લાગુ કરવામાં આવશે. પાન મસાલા, જેમાં તમાકુનું મિશ્રણ હોય છે, તે પર પણ આ જ નિયમો અમલી બનશે. આનાથી આ ઉત્પાદનોના કિંમતમાં 20-30%નો વધારો થઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, એક પેકેટ સિગારેટ જે હાલમાં 200 રૂપિયામાં મળે છે, તે 250-300 રૂપિયા સુધી પહોંચી શકે છે. આ પગલું વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન (WHO)ના માર્ગદર્શનને અનુસરીને લેવામાં આવ્યું છે, જે તમાકુના વપરાશને નિયંત્રિત કરવા માટે ટેક્સ વધારાને પ્રોત્સાહિત કરે છે.
આ નવા ટેક્સનું મુખ્ય કારણ જાહેર આરોગ્ય છે. ભારતમાં તમાકુના વપરાશથી દર વર્ષે લાખો લોકોના જીવન જોખમમાં મુકાય છે. WHOના અહેવાલ અનુસાર, ભારતમાં તમાકુથી સંબંધિત રોગો જેમ કે કેન્સર, હાર્ટ ડિસીઝ અને શ્વસન સંબંધિત સમસ્યાઓથી 1.3 મિલિયનથી વધુ લોકો મરી જાય છે. તમાકુના વપરાશને ઘટાડવા માટે ટેક્સ વધારો એક અસરકારક વ્યૂહરચના છે, કારણ કે તે ઉત્પાદનોને મોંઘા બનાવીને ખાસ કરીને યુવાનો અને નીચા આવક વર્ગના લોકોને તેનાથી દૂર રાખે છે. સરકારના આરોગ્ય મંત્રાલયના અધિકારીઓએ જણાવ્યું છે કે આ પગલું ‘તમાકુ મુક્ત ભારત’ના લક્ષ્યને હાંસલ કરવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે. આ ઉપરાંત, આ ટેક્સથી મળતી આવકને આરોગ્ય સેવાઓમાં રોકાણ કરવામાં આવશે, જેમ કે કેન્સર ટ્રીટમેન્ટ સેન્ટર્સ અને ડી-એડિક્શન પ્રોગ્રામ્સ.
આ નવા નિયમોની અસર વિવિધ વર્ગો પર પડશે. સૌપ્રથમ, ગ્રાહકો માટે આ એક મોટો ઝટકો છે. ભારતમાં તમાકુના વપરાશકર્તાઓની સંખ્યા અંદાજે 267 મિલિયન છે, જેમાંથી મોટા ભાગના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રહે છે. આ વધારેલા કિંમતથી તેઓને આર્થિક રીતે અસર થશે, પરંતુ તે તેમને તમાકુ છોડવા માટે પ્રેરિત પણ કરી શકે છે. એક અભ્યાસ અનુસાર, ટેક્સમાં 10% વધારો તમાકુ વપરાશમાં 4-5%નો ઘટાડો લાવી શકે છે. બીજી તરફ, તમાકુ ઉદ્યોગ માટે આ એક પડકાર છે. કંપનીઓ જેમ કે ITC, Godfrey Phillips અને અન્ય પાન મસાલા ઉત્પાદકોને તેમના વેચાણમાં ઘટાડો જોવા મળી શકે છે. ઉદ્યોગના પ્રતિનિધિઓએ આને વિરોધ કર્યો છે, કહીને કે આથી ગેરકાયદેસર વેપાર વધશે અને સરકારને આવકમાં ઘટાડો થશે. પરંતુ સરકારનું કહેવું છે કે લાંબા ગાળે આ જાહેર હિતમાં છે.
આવા ટેક્સ વધારાનું ઐતિહાસિક પરિપ્રેક્ષ્ય જોઈએ તો, ભારતમાં તમાકુ પર ટેક્સ વધારો નવો નથી. 2003માં સિગારેટ્સ એન્ડ અદર તમાકુ પ્રોડક્ટ્સ એક્ટ (COTPA) અમલમાં આવ્યો હતો, જેણે તમાકુના જાહેરાત પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. ત્યારબાદ, 2017માં જીએસટી અમલમાં આવ્યા પછી તમાકુને સૌથી ઉચ્ચ ટેક્સ સ્લેબમાં મૂકવામાં આવ્યો હતો. આજના આ નવા રેજીમમાં વધુ કડકાઈ છે, જેમાં નાના પેકેટ્સ પર પણ વધુ ટેક્સ લાગુ કરવામાં આવશે જેથી યુવાનોને તેનાથી દૂર રાખી શકાય. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ આવા પગલાં જોવા મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઓસ્ટ્રેલિયામાં તમાકુ પર 12.5% વાર્ષિક ટેક્સ વધારો કરવામાં આવ્યો છે, જેણે તમાકુ વપરાશમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો લાવ્યો છે.
આ નવા ટેક્સની અસર માત્ર આર્થિક જ નહીં, પરંતુ સામાજિક અને પર્યાવરણીય પણ છે. તમાકુના વપરાશથી પરિવારોમાં આર્થિક તણાવ વધે છે, કારણ કે તેના પર ખર્ચાતા પૈસા અન્ય આવશ્યક વસ્તુઓમાં વપરાઈ શકે છે. આ ઉપરાંત, તમાકુના ખેતરો અને ઉત્પાદનથી પર્યાવરણને નુકસાન થાય છે, જેમ કે જમીનનું ધોવાણ અને કેમિકલ્સનો વપરાશ. સરકાર આ ટેક્સથી મળતી આવકને ગ્રીન ઇનિશિયેટિવ્સમાં પણ રોકાણ કરી શકે છે. વધુમાં, આ પગલું યુવાનોને તમાકુની લતથી બચાવશે. ભારતમાં 15-24 વર્ષના યુવાનોમાં તમાકુ વપરાશ 20%થી વધુ છે, અને આ ટેક્સ વધારો તેને ઘટાડવામાં મદદ કરશે.
ઉદ્યોગની પ્રતિક્રિયા વિશે વાત કરીએ તો, તમાકુ કંપનીઓએ આને અન્યાયી ગણાવ્યો છે. તેઓનું કહેવું છે કે આથી બ્લેક માર્કેટ વધશે અને સરકારને ટેક્સ આવકમાં ઘટાડો થશે. પરંતુ સરકારે આ માટે કડક એન્ફોર્સમેન્ટની વ્યવસ્થા કરી છે, જેમ કે બોર્ડર પર વધુ ચેકિંગ અને ડિજિટલ ટ્રેકિંગ. આરોગ્ય નિષ્ણાતો અને NGO જેમ કે Cancer Foundation of Indiaએ આ પગલાને આવકાર્યું છે, કહીને કે આ જીવન બચાવવાનું કામ છે.
આ નવા ટેક્સ રેજીમના અમલીકરણ માટે સરકારે વિવિધ તૈયારીઓ કરી છે. ડીલર્સ અને મેન્યુફેક્ચરર્સને નવા નિયમોનું પાલન કરવા માટે સમય આપવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત, જાગૃતિ અભિયાનો ચલાવવામાં આવશે જેથી લોકો તમાકુના જોખમો વિશે જાણે. શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં તમાકુ વિરોધી પ્રોગ્રામ્સને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવશે.
