SIRમાં પોલ વર્કર્સના મોતો: સુપ્રીમ કોર્ટમાં વિવાદ તીવ્ર, ECI અને કેન્દ્રને જવાબ માંગ્યોનવી દિલ્હી, ૧૦ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ – ભારતની ચૂંટણી કમિશન (ECI) દ્વારા ચલાવવામાં આવી રહેલી સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) પ્રક્રિયામાં બુથ લેવલ ઓફિસર્સ (BLO) અને અન્ય પોલ વર્કર્સના ૧૨થી વધુ મોતો થવાથી રાજકીય અને કાનૂની વિવાદ તીવ્ર બન્યો છે. વિપક્ષી પક્ષોની આકરોષભરી ટીકા વચ્ચે સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર અને ECIને આ મામલે જવાબ આપવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. આ પ્રક્રિયા ૧૨ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ચાલી રહી છે, જેમાં ૫૦ કરોડથી વધુ મતદાતાઓના નામોની ચકાસણી કરવામાં આવી રહી છે.
પોલ વર્કર્સ પર અત્યધિક દબાણ
મોતોનું કારણ શું?SIR પ્રક્રિયા ૪ નવેમ્બરથી શરૂ થઈ છે, જેમાં BLOઓને દરેક ઘરે જઈને મતદાતા ફોર્મ વિતરણ, ચકાસણી અને ડિજિટલાઇઝેશનનું કામ સોંપાયું છે. આ કામ માટે તેઓએ લાંબા કલાકો કામ કરવું પડે છે, જેમાં રાત્રે ૨ વાગ્યા સુધીમાં પણ સમાવેશ થાય છે. મીડિયા અહેવાલો અનુસાર, આ કારણે થાક, તણાવ અને માનસિક દબાણ વધ્યું છે, જેના કારણે અનેક BLOઓના મોત થયા છે.
- ઉદાહરણો: ગુજરાતમાં રામેશભાઈ પરમાર (એક શાળા પ્રિન્સિપાલ) SIRના તણાવથી ઊંઘમાં મૃત્યુ પામ્યા. ઉત્તર પ્રદેશમાં એક BLOએ આત્મહત્યા કરીને નોંધ છોડી કે, “અત્યધિક થાક અને માનસિક તણાવથી તણાવી પડ્યા છું.” મોરાદાબાદમાં પણ આવી જ ઘટના બની, જ્યાં BLOએ વર્ક પ્રેશરને કારણે આત્મહત્યા કરી.
- અન્ય રાજ્યો: પશ્ચિમ બંગાળ, કેરળ, બિહાર અને રાજસ્થાનમાં પણ આવી ઘટનાઓના અહેવાલો આવ્યા છે. વિપક્ષી નેતાઓએ આને “માનવીય કટોકટી” ગણાવી છે.
વેસ્ટ બંગાળની મુખ્યમંત્રી મમતા બેનર્જીએ ECIને પત્ર લખીને કહ્યું કે, BLOઓ “માનવીય મર્યાદાથી પરે” કામ કરી રહ્યા છે અને તેમને ન્યાયની જરૂર છે. તેમણે કેન્દ્રીય દળો (સેન્ટ્રલ ફોર્સ) માંગ્યા છે જેથી SIR દરમિયાન દબાણ અને હરાસમેન્ટ રોકી શકાય.
ECIનો ખંડન: “દાવા ખોટા અને રાજકીય પ્રેરિત
“ECIએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અફિડેવિટમાં કહ્યું કે BLO મોતો SIR સાથે જોડાયેલા દાવા “ખોટા, અતિશયોક્તિપૂર્ણ અને રાજકીય પ્રેરિત” છે. કમિશને જણાવ્યું કે ૯૯% મતદાતાઓને ફોર્મ વિતરિત થયા છે અને ૫૦% ડિજિટલાઇઝ્ડ છે. તેમણે કહ્યું કે SIR વોટર લિસ્ટને શુદ્ધ કરવા માટે જરૂરી છે, જેમાં મૃતકો, ડુપ્લિકેટ અને સ્થળાંતરિત લોકોના નામો દૂર કરવા છે. કેરળના એક BLOના મોતને “રાજકીય રીતે ઉચ્ચાર્યા” ગણાવીને ECIએ રાજ્ય સરકાર પર ખર્ચની માંગ કરી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટની ચિંતા: વધુ સ્ટાફ અને માનવીય અંશ
સુપ્રીમ કોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ ડી. વાય. ચંદ્રચુડ અને ન્યાયમૂર્તિ જસ્ટિસ જોયમલયા બેગચીની બેન્ચે ૯ ડિસેમ્બરની સુનાવણીમાં ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી. કોર્ટે કહ્યું કે, “BLOઓના મોતો અને આત્મહત્યાઓ વિશે સમાચાર અત્યંત ચિંતાજનક છે. આ માનવીય મુદ્દો છે, જેમાં કરુણા અને સમજણની જરૂર છે.” કોર્ટે રાજ્યોને વધારાના સ્ટાફ દ્વારા BLOઓનું કામ ભાગવવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે, જેથી તેમના કલાકો ઘટે.
સિનિયર વકીલ પ્રશાંત ભૂષણ અને કપિલ સિબ્બલે દલીલ કરી કે SIR “ઝડપી અને અસુવિધાજનક” છે, જે લાખો મતદાતાઓને વંચિત કરી શકે છે, ખાસ કરીને માઇગ્રન્ટ વર્કર્સ અને લઘુમતી સમુદાયોને. તેઓએ પૂછ્યું કે, “આ કદારીએ ચૂંટણી કમિશને ‘ડેસ્પોટ’ બનાવી દીધી છે.” કોર્ટે ECIને ૧૫ ડિસેમ્બર સુધીમાં જવાબ આપવાનો આદેશ આપ્યો છે અને હાઈકોર્ટને આ મામલાઓમાં સુનાવણી મોકૂફ રાખવા કહ્યું છે.
વિપક્ષની માંગ: SIR પર રોક અને તપાસ
ટીએમસીના ડોલા સેન અને DMKના નેતાઓએ SIRને “નાગરિકતા તપાસ” તરીકે ગણાવીને વિરોધ કર્યો છે. તેઓ કહે છે કે આ પ્રક્રિયા ૨૦૦૨-૦૩ની SIR જેવી નથી, જે છ મહિના લાગી હતી; આ તો એક મહિનામાં પૂરી કરવાનો પ્રયાસ છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં માતુઆ સમુદાય અને મુસ્લિમ મતદાતાઓ વચ્ચે ભયનું વાતાવરણ ફેલાયું છે, જ્યાં ૫૬ લાખથી વધુ અજ્ઞાત અને સ્થળાંતરિત મતદાતાઓની ઓળખ થઈ છે.
ECIએ જણાવ્યું કે SIRમાં આધાર, વોટર આઈડી અને અન્ય દસ્તાવેજોની ચકાસણીથી ચૂંટણી પ્રક્રિયા વધુ પારદર્શક બનશે. જોકે, વિપક્ષી નેતા યોગેન્દ્ર યાદવે કહ્યું, “આ વોટર બંધીનું કાર્યક્રમ છે, જે લોકશાહીને નુકસાન પહોંચાડશે.”
સુપ્રીમ કોર્ટની આગામી સુનાવણી ૧૫ ડિસેમ્બરે છે, જ્યાં ECI અને કેન્દ્રે BLOઓના કામની શરતો, તપાસ અને વધારાના સ્ટાફ વિશે વિગતો આપવાની છે. આ વિવાદ ૨૦૨૬ની વિધાનસભા ચૂંટણીઓ પહેલાં મતદાતા લિસ્ટની શુદ્ધતા પર પ્રશ્નો ઉભા કરી રહ્યો છે. ECIએ બધા રાજ્યોમાં BLOઓ માટે હેલ્પલાઇન અને કાઉન્સલિંગની વ્યવસ્થા કરી છે, પરંતુ વિપક્ષ તપાસ અને વધુ સુરક્ષા માંગે છે.
