ભારતના ‘ટાઈગર સ્ટેટ’ તરીકે ઓળખાતા મધ્ય પ્રદેશમાં વર્ષ 2025માં વાઘોના મૃત્યુનો આંકડો 55 પર પહોંચી ગયો છે, જે પ્રોજેક્ટ ટાઈગરની શરૂઆત થઈ ત્યારથી (1973) અત્યાર સુધીનો સૌથી વધુ છે. આ વર્ષના અંતમાં પણ થોડા દિવસો બાકી છે, પરંતુ આ આંકડો પહેલેથી જ ચિંતાજનક છે. મધ્ય પ્રદેશમાં વાઘોની વસ્તી સૌથી વધુ છે – લગભગ 785 વાઘો – પરંતુ તેમના મૃત્યુના આંકડા પણ અન્ય રાજ્યો કરતા વધુ છે. આ બ્લોગમાં અમે આ વિષય પર વિગતવાર ચર્ચા કરીશું, કારણો, આંકડા, સરકારી પગલાં અને વન્યજીવન વિશેષજ્ઞોના અભિપ્રાયોને સમાવીને.
પ્રોજેક્ટ ટાઈગરની શરૂઆત અને મધ્ય પ્રદેશની ભૂમિકા
પ્રોજેક્ટ ટાઈગરની શરૂઆત 1973માં થઈ હતી, જેનો ઉદ્દેશ વાઘોની વસ્તીને વધારવી અને તેમના આવાસને સુરક્ષિત કરવાનો હતો. ભારતમાં આ પ્રોજેક્ટને કારણે વાઘોની સંખ્યા 1972માં 268થી વધીને 2022માં 3,682 પર પહોંચી છે. મધ્ય પ્રદેશ આ પ્રોજેક્ટનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે, જ્યાં કાન્હા, બાંધવગઢ, પન્ના, પેંચ અને સતપુડા જેવા પ્રસિદ્ધ ટાઈગર રિઝર્વ છે. આ રિઝર્વમાં વાઘોની વસ્તી સારી છે, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી મૃત્યુના આંકડા વધી રહ્યા છે.
2025માં 55 વાઘના મૃત્યુના આંકડા પર એક નજર
આ વર્ષમાં મધ્ય પ્રદેશમાં 55 વાઘ મરી ગયા છે, જેમાંથી 11 અસ્વાભાવિક મૃત્યુ છે. અસ્વાભાવિક મૃત્યુમાં વીજળીના તારથી માર્યા જવું, શિકાર અને અન્ય માનવીય કારણો સામેલ છે. તાજેતરમાં, 29 ડિસેમ્બર 2025ના રોજ સાગર જિલ્લાના ધાના વન વિસ્તારમાં એક વાઘણનો મૃતદેહ મળ્યો હતો, જેના કારણે આંકડો 55 પર પહોંચ્યો. આ વાઘણ પર કોઈ બાહ્ય ઈજા નહોતી, પરંતુ પોસ્ટમોર્ટમમાં વીજળીના તારથી મૃત્યુની શંકા છે.
છેલ્લા વર્ષોના તુલનાત્મક આંકડા જોઈએ તો:
- 2021: 34 વાઘના મૃત્યુ
- 2022: 43 વાઘના મૃત્યુ
- 2023: 45 વાઘના મૃત્યુ
- 2024: 46 વાઘના મૃત્યુ
- 2025: 55 વાઘના મૃત્યુ (અત્યાર સુધી)
આ વધારો ચિંતાજનક છે અને તે દર્શાવે છે કે વન વિભાગના પ્રયત્નોમાં ક્યાંક કમી છે.
મૃત્યુના મુખ્ય કારણો
વાઘોના મૃત્યુના કારણોમાં મુખ્યત્વે વિસ્તારીય લડાઈઓ, વૃદ્ધાવસ્થા અને અસ્વાભાવિક કારણો સામેલ છે. વન અધિકારીઓ કહે છે કે મોટા ભાગના મૃત્યુ વિસ્તારીય લડાઈઓને કારણે છે, પરંતુ વન્યજીવન વિશેષજ્ઞો આને નકારે છે અને કહે છે કે આ અસ્વાભાવિક મૃત્યુને છુપાવવાનો પ્રયાસ છે. અસ્વાભાવિક કારણોમાં શિકાર, વીજળીના તારથી માર્યા જવું, રોડ અને રેલ્વે અકસ્માતો અને વિષાક્ત પદાર્થોનો સમાવેશ થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, 2025માં 8 વાઘ વીજળીના તારથી માર્યા ગયા છે.
ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ખેડૂતો પાકને રક્ષણ આપવા માટે વીજળીના તાર લગાવે છે, જે વાઘો માટે જીવલેણ સાબિત થાય છે. વધુમાં, શિકારીઓની સક્રિયતા પણ વધી છે. તાજેતરમાં, એક આંતરરાષ્ટ્રીય વન્યજીવન વેપારીને પકડવામાં આવ્યો હતો, જે દર્શાવે છે કે શિકારના નેટવર્ક હજુ સક્રિય છે.
ભારતમાં કુલ વાઘ મૃત્યુની સ્થિતિ
મધ્ય પ્રદેશ ઉપરાંત, ભારતમાં 2025માં કુલ 162 વાઘ મરી ગયા છે, જે 2024ના 126 કરતા વધુ છે. ઉત્તરાખંડમાં 19, મહારાષ્ટ્રમાં 36 વાઘના મૃત્યુ થયા છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે જે રાજ્યોમાં વાઘોની વસ્તી વધુ છે, ત્યાં મૃત્યુ પણ વધુ છે. 2021થી 2025ના મધ્ય સુધીમાં ભારતમાં 667 વાઘ મરી ગયા છે, જેમાંથી 51% રિઝર્વની બહાર થયા છે.
સરકાર અને વન વિભાગના પગલાં
મધ્ય પ્રદેશ વન વિભાગના વડા વી.એન. અંબાડેએ તાજેતરમાં તમામ વરિષ્ઠ અધિકારીઓને પત્ર લખીને વન્યજીવન સુરક્ષાને પ્રાથમિકતા આપવાનું કહ્યું છે અને બેદરકારી સામે ચેતવણી આપી છે. તેમણે વાઘ અને ચિત્તાના મૃત્યુમાં વધારાને ધ્યાનમાં લઈને કડક પગલાં લેવાનું કહ્યું છે. વધુમાં, નેશનલ ટાઈગર કન્ઝર્વેશન ઓથોરિટી (NTCA) પણ આ વિષય પર નજર રાખી રહી છે.
પરંતુ વન્યજીવન કાર્યકર્તા અજય દુબેએ આને અપર્યાપ્ત ગણાવ્યું છે. તેમણે કહ્યું કે, “મધ્ય પ્રદેશમાં વાઘ મૃત્યુનું ચક્ર ક્યારે અટકશે? 55 વાઘ ગુમાવ્યા છે અને જવાબદારીનો અભાવ છે.” તેમણે વન વિભાગ અને રેલ્વે વિભાગને કાગળ પર જ વાઘોને બચાવવાનું કહ્યું છે, કારણ કે છેલ્લા 10 વર્ષમાં બુદની રેલ્વે લાઈન પર 18 વાઘ-ચિત્તા મરી ગયા છે.
વિશેષજ્ઞોના અભિપ્રાય અને સુઝાવો
વન્યજીવન વિશેષજ્ઞો કહે છે કે વાઘોના મૃત્યુને રોકવા માટે બફર ઝોનને મજબૂત કરવા જોઈએ અને શિકારીઓ સામે કડક કાર્યવાહી કરવી જોઈએ. તેઓ સુઝાવે છે કે રીઅલ-ટાઈમ ટાઈગર મોર્ટાલિટી ડેશબોર્ડ બનાવવું જોઈએ, જેથી મૃત્યુના કારણો અને તપાસની પારદર્શિતા જળવાઈ રહે. વધુમાં, માનવ-વન્યજીવન સંઘર્ષને ઘટાડવા માટે ખેડૂતોને વળતરની વ્યવસ્થા સુધારવી જોઈએ.
સરકારે ‘ટાઈગર્સ આઉટસાઈડ ટાઈગર રિઝર્વ્સ’ (TOTR) પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવાની યોજના બનાવી છે, જે 17 રાજ્યોમાં 80 વન વિભાગોને આવરી લેશે. આ પ્રોજેક્ટ રિઝર્વની બહાર વાઘોને સુરક્ષા આપશે.
વાઘ સંરક્ષણ માટે તાત્કાલિક પગલાંની જરૂર
મધ્ય પ્રદેશમાં 2025માં 55 વાઘના મૃત્યુએ વાઘ સંરક્ષણની સ્થિતિ પર પ્રશ્નચિહ્ન ઉભું કર્યું છે. પ્રોજેક્ટ ટાઈગરના 50 વર્ષ પછી પણ આવા આંકડા ચિંતાજનક છે. વાઘો ભારતના વન્યજીવનનું પ્રતીક છે અને તેમનું સંરક્ષણ આપણી જવાબદારી છે. સરકાર, વન વિભાગ અને સમાજને મળીને આ સમસ્યાનો સામનો કરવો જોઈએ. જો આવું નહીં થાય તો ‘ટાઈગર સ્ટેટ’નું બિરુદ જોખમમાં આવી શકે છે.
