દિલ્હી-એનસીઆર (NCR) પ્રદેશમાં હવા વધુ વખત ખરાબ થઈ છે, પરંતુ આજે પછીથી અવસ્થા વધુ ગંભીર બની છે. ઍક નંબર જાણનારી સંસ્થા Commission for Air Quality Management (CAQM) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવ્યું છે કે હવા ગુણવત્તા સૂચકાંક (AQI) પ્રથમ વખત આ સિઝનમાં “ગંભીર” કે “ખુક ખતરનાક” શ્રેણીમાં પ્રવેશ્યો છે.
આ સ્થિતિને પગલે GRAP ની ત્રીજી તબક્કાની યોજનાઓ પ્રવર્તમાન કરવામાં આવી છે — જેમાં અનેક પ્રકારની પ્રતિબંધો અને નિયંત્રણોનો સમાવેશ થાય છે.
GRAP શું છે?
GRAP એટલે Graded Response Action Plan, જે ખાસ કરીને દિલ્હીઃ-એનસીઆર ક્ષેત્ર માટે બનાવેલ છે. વિવિધ હવામાં ગુણવત્તા સ્થિતિઓમાં અલગ-અલગ તબક્કા દ્વારા નિયંત્રણો ના આયોજન છે.
- કદમ 1: Poor (AQI 201-300)
- કદમ 2: Very Poor (AQI 301-400)
- કદમ 3: Severe (AQI 401-450)
- કદમ 4: Severe Plus (AQI 450+)
આ બંને તબક્કાઓને ધ્યાનમાં લઈને ચાલુ નિયંત્રણો લાગુ પડે છે.
હાલની સ્થિતિ – “ગંભીર” અંતર્ગત શું થયું?
- દિલ્હીમાં સવારે માત્ર બપોરે જ AQI 425 સુધી પહોંચી જશે, જયારે અગાઉ દિવસ પહેલા Monday એ 362 હોતું હતું.
- કેટલાંક વિસ્તારોમાં 460 અથવા તેથી વધુ પણ નોંધાયા છે — ઉદાહરણ તરીકે, બાવન માં AQI 462 નોંધાયો હતો.
- આનું મુખ્ય કારણ છે: ઠંડી હવામાન, નિયમિત પવન ન હોવું, અને જમીન પર ધૂળ/ધુમાડું જમાશે તેવું માહોલ.
GRAP-3 હેઠળ લાગુ પડેલા મુખ્ય નિયંત્રણો
GRAP-3 માં એક અનોખી “કડક” તબક્કી છે. નીચે કેટલાક મુખ્ય નિયંત્રણો છે, જેને લાગુ કરવામાં આવ્યા છે:
- બિનજરૂરી બિલ્ડિંગ /નિર્માણ /ખોદકામ બંધ: જમીન ખેંચવું, ટ્રેંચ બનાવવું, તૈયાર મિક્સ કન્ક્રીટ પ્લાન્ટો સીલા થવા.
- BS-III પેટ્રોલ અને BS-IV ડીઝલ 4 વ્હીલ વાહનો પર પ્રતિબંધ.
- ડીઝલ જનરેટર, સ્ટોન ક્રશર્સ, ખાણકામ, હોટ-મિક્સ પ્લાન્ટો માટે સ્પષ્ટ પ્રતિબંધ.
- પ્રાથમિક શાળાઓ સુધી (ક્લાસ 5 સુધી) ઓનલાઇન /હાઈબ્રિડ શિક્ષણ સૂચન.
- ખાનગી કંપનીઓને વર્ક ફ્રોમ હોમ અથવા હાઇબ્રિડ મોડ અપનાવવાની ભલામણ.
શા માટે હવા આવા ખતરનાક સ્તરે પહોંચી?
આ ઘરે-બહારની વાત નથી — ઘણા કારણો સામેલ છે:
- રૂદ્ધ પવન અને માવજત-મુક્ત હવામાન: સૂતિ ગયો પવન, ઠહાણી જેથી ધૂળ /પાર્ટીક્યુલેટ્સ જમીન નજીક જ રહેશે.
- વાહનોએ & ઔદ્યોગિક ઉત્સર્જન : વાહન ઉત્સર્જન, ધૂળ ઊઠવું, જનરેટર્સ, ખાણકામ અને સિદ્ધ રોજગાર રજાઓ.
- ખેતરમાં જ્વાળાનો ઉપયોગ – આસપાસના દ્યેસોમાંથી ધુમાડા ફરિયાદો.
લોકોને, બાળ-કિશોરો, પરિવાર પર કેવો ફરક પડે છે?
- “ગંભીર”AQI એટલે માત્ર થોડી ઉંચી માત્રા નહીં — વિશેષ રીતે બાળકો, વૃદ્ધો, શ્વાસ પ્રણાલી સિવાયનાં લોકો માટે ગંભીર જોખમ.
- ઉદાહરણ તરીકે, સ્કૂલ્સ બંધ /હાઈબ્રિડ શિક્ષણ સૂચાવવામાં આવ્યું છે.
- દૃશ્યતાઘટવી, શહેરમાં દૃશ્ય ઓછું થવું, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, આંખ /ગળાનો દુઃખાવો વધુ થવો.
- રોજિંદી જીવન પર અસર: બહાર નીકળવું ઓછું, વાહનનો ઉપયોગ વધવું, ધૂળ-ધુમાડે મહિલા-પુરુષ બિમારીનો રીસ્ક વધારે.
શું ખુલ્લું છે — શું બંધ?
ખુલ્લું:
- મહત્વપૂર્ણ યાંત્રિક કામગીરી (મેટ્રો, એરપોર્ટ, હોસ્પિટલ, સંરક્ષણ હેઠળ) મર્યાદિત માપદંડો હેઠળ ચાલુ રહેશે.
- જાહેર પરિવહન, મુસાફરી શક્ય છે — પરંતુ વાહનો પર નિયંત્રણ છે.
બંધ/બંધવાળા શક્યતાઓ:
- બાંધકામ, ખોદકામ, સ્ટોન ક્રશર્સ, ખાણકામ, જનરેટર યોગ્યતા વગર.
- જૂના વાહનો (BS-III, BS-IV) ઉપર પ્રતિબંધ.
- બાળકો માટે બહાર-નિર્દિષ્ટ પ્રવૃત્તિઓ નહિ.
અત્યાર સુધી શું પગલાં લીધા છે/શું થવાનું છે?
- CAQM સાથે રાજ્યઓ (પંજાબ, હરિયાણા) પણ જોડાયા છે ખાસ કરીને ખેતરના જ્વાળા નિયંત્રણ માટે.
- સફળતા માટે સખત અમલ જરૂરી છે: નિયંત્રણો કાગળો પર નહીં, રોજિંદા કાર્યોમાં લાગુ પડે.
- જનતાને જાગૃતિ – માસ્ક પહેરવું, હાંફણી અટકાવવા માટે સુરક્ષા, ઘરમાં શુદ્ધ હવા માટે તૈયારી.
લોકોની જવાબદારી શું બની જશે?
- જૂના/ઘટું અસરકારક વાહન નહીં ચાલાવવી, શક્ય હોય તો જાહેર પરિવહન/ઇલેક્ટ્રિક વાહન ઉપયોગ કરવો.
- ગૃહયજમાનીઓ માટે: ઘરનાં વિન્ટિલેશન, PM2.5 એર ફિલ્ટર રાખવો, બહાર ઓછું નીકળવું.
- બાળકો/વૃદ્ધો/શ્વાસિણાં દર્દીઓ માટે ખાસ સાવચેતી.
- સેવાઓ અને કામગીરી કે જ્યાં ધૂળ ઉઠે તે અટકાવવી — માટી/ધુલ નિવારક ઉપાયો.
ચિંતાને કારણે — પરંતુ આશાની થોડી કિરણ
હવે શક્ય છે કે નિયમ-નિયંત્રણો દ્વારા હવા થોડું શક્ય ઓછું થઈ શકે. GRAP-3 જેવી તાકીદની પ્રવૃત્તિ સૂચવે છે કે જવાબદારી છે અને તે લેવામાં આવી છે. પણ તે પૂરતી નથી — લાંબા ગાળાના ઠેકાણા, કારબન ઉત્સર્જન ઘટાડવું, વૃક્ષારોપણ, પરિવહન પરિવર્તન, અને ખેતરના જ્વાળાનું નિયંત્રણ બહુ જ આવશ્યક છે.
દિલ્હીમાં આજે “ગંભીર” હવાની સ્થિતિએ GRAP-3 દ્વારા લેવામાં આવેલા નિયંત્રણો સમાજ, ઔદ્યોગિક વ્યવહાર, વાહન વ્યવહાર અને શિક્ષણ ક્ષેત્રમાં તેજ અસર કરશે. અમે સૌને ત્યાંની સ્થિતિને ગંભીરતાથી લેવી જોઈએ અને પોતપોતાની જોડાણશીલ ભૂમિકા નિભાવવી જોઈએ. જેથી, આવનારા દિવસોમાં “ગંભીર”થી સૌથી નીચે સુધી ઉતરી શકીએ.
