રેબીઝ એક ભયાનક વાયરસ છે જે કોઈપણ પ્રાણીના કરડવાથી ફેલાય છે અને એકવાર લક્ષણો દેખાય તો તે લગભગ 100% જીવલેણ છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠન (WHO) અનુસાર, રેબીઝ વેક્સીનથી સંપૂર્ણપણે રોકી શકાય છે, પરંતુ તેના માટે વેક્સીનની ગુણવત્તા અને વિશ્વસનીયતા અત્યંત મહત્વની છે. આવા સમયે, ઓસ્ટ્રેલિયાના આરોગ્ય અધિકારીઓએ ભારતમાં ફેક રેબીઝ વેક્સીનના આરોપ ઉઠાવ્યા છે, જેમાં ભારતીય કંપની Indian Immunologicals Limited (IIL) ની બનેલી Abhayrab વેક્સીનનો ઉલ્લેખ છે. આ વિવાદે વિશ્વભરમાં ચર્ચા ઉભી કરી છે, ખાસ કરીને ભારતમાં રેબીઝના કેસ વધી રહ્યા છે ત્યારે.
ઓસ્ટ્રેલિયાની ચેતવણી શું છે?
ઓસ્ટ્રેલિયાના Australian Technical Advisory Group on Immunisation (ATAGI) એ 19 ડિસેમ્બર 2025ના રોજ એક આરોગ્ય એડવાઇઝરી જાહેર કરી છે. તેમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે નવેમ્બર 2023થી ભારતમાં Abhayrab વેક્સીનના ફેક (કાઉન્ટરફીટ) બેચ ફેલાયા છે. આ ફેક વેક્સીનમાં ફોર્મ્યુલેશન, પેકેજિંગ, લેબલિંગ અને મેન્યુફેક્ચરિંગમાં મોટા તફાવત છે, જેના કારણે તે વ્યક્તિને રેબીઝથી પૂર્ણ રક્ષણ આપી શકતી નથી.
ATAGIએ ઓસ્ટ્રેલિયન પ્રવાસીઓને સલાહ આપી છે કે જેઓ નવેમ્બર 1, 2023 પછી ભારતમાં Abhayrab વેક્સીન લીધી હોય અથવા વેક્સીનનું બ્રાન્ડ જાણતા ન હોય, તેઓ તેને અમાન્ય માનીને નવી વેક્સીનેશન શરૂ કરે. ઓસ્ટ્રેલિયામાં ઉપલબ્ધ વેક્સીન જેમ કે Rabipur અથવા Verorabનો ઉપયોગ કરવાની સલાહ આપવામાં આવી છે. આ એડવાઇઝરી મુખ્યત્વે ભારતમાં વેક્સીનેશન લીધેલા પ્રવાસીઓ માટે છે, કારણ કે Abhayrab ઓસ્ટ્રેલિયામાં ઉપલબ્ધ નથી.
આ ચેતવણી પાછળનું કારણ છે કે રેબીઝના કેસમાં વધારો થયો છે અને ફેક વેક્સીનના કારણે કેટલાક પ્રવાસીઓમાં રક્ષણની અછત થઈ શકે છે. ઓસ્ટ્રેલિયાના આરોગ્ય વિભાગે પણ આને ગંભીર માનીને પ્રવાસીઓને પ્રી-એક્સપોઝર વેક્સીનેશન લેવાની સલાહ આપી છે.
IILનું ખંડન: “આ માત્ર એક વિશિષ્ટ બેચનો મામલો છે”
આ ચેતવણી પછી Indian Immunologicals Limited (IIL) એ તરત જ પ્રતિસાદ આપ્યો છે. IIL, જે નેશનલ ડેરી ડેવલપમેન્ટ બોર્ડ (NDDB)ની સબસિડિયરી છે, એ કહ્યું છે કે આ આરોપો ખોટા અને અતિશયોક્તિપૂર્ણ છે. કંપનીએ જણાવ્યું કે જાન્યુઆરી 2025માં તેઓએ એક વિશિષ્ટ બેચ (Batch No. KA24014, મેન્યુફેક્ચરિંગ તારીખ માર્ચ 2024, એક્સપાયરી ફેબ્રુઆરી 2027)માં પેકેજિંગની અસામાન્યતા શોધી હતી.
IILએ તરત જ ભારતીય રેગ્યુલેટરી અધિકારીઓ અને લો એન્ફોર્સમેન્ટને જાણ કરી, ફોર્મલ ફરિયાદ કરી અને તપાસમાં સહયોગ આપ્યો. કંપનીએ કહ્યું કે આ એક અલગ અને પ્રથમ વખતનો ઘટના છે, અને ફેક બેચ હવે બજારમાં ઉપલબ્ધ નથી. તેઓએ ATAGIને પત્ર લખીને આ ચેતવણીને “ઓવર-કોશનરી અને મિસપ્લેસ્ડ” કહી છે, કારણ કે તે 2023થી ફેલાયેલા ફેક વેક્સીનનો ઉલ્લેખ કરે છે, જે વર્તમાન પરિસ્થિતિને રજૂ કરતું નથી.
IILના વાઈસ પ્રેસિડન્ટ અને હેડ ઓફ ક્વોલિટી મેનેજમેન્ટ સુનીલ તિવારીએ કહ્યું કે કંપનીની ક્વોલિટી સિસ્ટમ મજબૂત છે અને અધિકૃત ચેનલો દ્વારા આપવામાં આવતી વેક્સીન સુરક્ષિત છે. Abhayrab 2000થી બનાવવામાં આવે છે, 210 મિલિયનથી વધુ ડોઝ ભારત અને 40 દેશોમાં આપવામાં આવ્યા છે અને ભારતમાં 40% માર્કેટ શેર છે.
રેબીઝનું જોખમ અને ભારતમાં પરિસ્થિતિ
ભારતમાં રેબીઝના હજારો કેસ વાર્ષિક થાય છે, જેમાં મોટા ભાગે કૂતરાના કરડવાથી ફેલાય છે. WHO અનુસાર, ભારતમાં રેબીઝના મૃત્યુમાં વિશ્વનો મોટો હિસ્સો છે. આવા સમયે ફેક વેક્સીનના આરોપો ગંભીર છે, પરંતુ IILનું કહેવું છે કે તેમની વેક્સીન WHO GMP અને સરકારી લેબમાં ટેસ્ટેડ છે.
આ વિવાદ દેખાડે છે કે વેક્સીન સેફ્ટીમાં પારદર્શિતા કેટલી જરૂરી છે. ઓસ્ટ્રેલિયાની ચેતવણી પ્રવાસીઓ માટે છે, પરંતુ ભારતમાં લોકોને અસર થઈ શકે છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે વેક્સીન હંમેશા અધિકૃત ડિસ્ટ્રિબ્યુટર પાસેથી લેવી જોઈએ અને કોલ્ડ ચેઈન જાળવવી જોઈએ.
આ વિવાદમાં બંને પક્ષોના દાવા છે: ઓસ્ટ્રેલિયા કહે છે કે ફેક વેક્સીનથી જોખમ છે, જ્યારે IIL કહે છે કે તે એક બેચની ઘટના છે અને તે પણ હવે ઉકેલાઈ ગઈ છે. આ પરિસ્થિતિમાં જાહેર આરોગ્યને પ્રાથમિકતા આપીને સત્તાવાર તપાસ અને પારદર્શિતા જરૂરી છે. રેબીઝ જેવા જીવલેણ રોગ સામે લડવા માટે વિશ્વસનીય વેક્સીન જરૂરી છે, અને આવા વિવાદો તેને નબળા પાડી શકે છે.
