Dubai Air Showમાં એક ખૂબ જ દેંગભરી ઘટના સામે આવી છે — ભારતની બનાવટ તેજસ લાઇટ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ દર્શન દરમિયાન નિયંત્રણ ગુમાવી નાખી અને પાયોંપર વિશ્વાસ ઘરની રીતે પડી ગઈ. આ બનાવ 21 નવેમ્બરના રોજ, સ્થાનિક સમય પ્રમાણે આશરે 2:10 PM નિમિત્તે, અલ મેક્ટૂમ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટની નજીક નોંધાયો હતો.
વિશ્વાસુ સમાચારો અનુસાર, પાઇલટે ગંભીર ઈજાઓ મેળવી હતી અને અંતે તેનો મૃત્યુ થઈ ગયો છે। ભારતીય વાયુ સેનાએ ઘટનાની પુષ્ટિ કરી છે અને જણાવ્યુ છે કે કોર્ટ ઑફ ઇન્ક્વાયરિ ગઠિત કરવામાં આવી રહી છે કારણ શોધવા માટે કે આ દુર્ઘટનાનું કારણ શું હતું।
- ઘટના સ્થળે પણ જોઈનારાઓએ વીડિયો શેર કર્યા છે કે તેજસ વિમાન “નેગેટિવ G-ફોર્સ ટર્ન” કરવા દોરાન અચાનક ઉડી ચાલ ગુમાવી.
- ચૂપચાપ દેખાતા શુક્લ કાળો ધુમાડો મોટા પ્રમાણમાં ઉઠ્યો હતો, જે દર્શકોમાં ભય અને ચકિત્તતા ફેલાવી ગયું.
- ટિમો તાત્કાલિક પહોંચ્યા અને આગ પર નિયંત્રણ માટે પ્રયત્નો કરવા લાગ્યા।
- સમાચાર એ પણ જણાવ્યુ છે કે વિમાન ડૂકરી પડવાનું કારણ ઇન્જિન સ્ટોલ હોવાને કારણે હોઈ શકે છે, પરંતુ વધુ તરફથી પુષ્ટિ માટે ઇન્ક્વાયરિ ચાલું છે।
તેજસ વિમાની વિશેષતા અને મહત્ત્વ
- તેજસ એ હિંદુસ્તાન એરોનોટિકલ્સ લિમીટેડ (HAL) અને એરોનૉટિકલ ડેવલપમેન્ટ એજન્સી (ADA) દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલું એક લાઇટ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ છે।
- આ વિમાન “4.5-પેઢી” નું છે અને તેની ડેલ્ટા-વિંગ ડિઝાઇન અને હલ્કાશ ફ્રેમ તેને ખૂબ મેનુવરેબલ બનાવે છે।
- એક મહત્વપૂર્ણ સલામતી સુવિધા એ છે કે તે માર્ટિન–બેકર ઝીરો–ઝીરો ઈજેક્સન સીટ સાથે સજ્જ છે, જે પાઇલટને નીચી ઊંચાઇ પર પણ સુરક્ષિત રીતે ઉડાળવાની છૂટ આપે છે।
- તેજસ ભારતીય વાયુસેનાની જૂની યુદ્ધ વિમાનો જેમ કે મિગ‑21 ને બદલવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલું છે, અને નવી બેચની ખરીદી પણ કરવામાં આવી રહી છે.
પૃષ્ઠભૂમિ અને મુદ્દાઓ
- પહેલી દુર્ઘટના ઇતિહાસ: આ દુઃખદ ઘટના તેજસ માટે બીજી જાણીતા ગૈર-યુદ્ધ સમયની દુર્ઘટના છે। 2024માં તેજસનું પહેલું દુર્ઘટનાકીય ઘટનાએ સંસદમાં ચર્ચા ઉભી કરી હતી।
- જરૂરી તપાસ: ભારતીય એર ફોર્સે ઘટના બાદ તરત જ જાહેરાત કરી છે કે કોર્ટ ઓફ ઇન્ક્વાયરિ નિમિત્તે લાગુ કરવામાં આવશે, જેથી દુર્ઘટનાનું પૂરું કારણ જાણી શકાય.
- મીટિગ્રાફ અને ચર્ચા: કેટલીક પહેલાં જ સોશિયલ મીડિયા પર દાવો થયા હતા કે તેજસ વિમાન પરથી તેલ લીક થઈ રહ્યું છે। જોકે, PIB અને ભારત સરકારી એજન્સીઓએ સ્પષ્ટ કર્યું કે જે પ્રવાહ દેખાઈ રહ્યો હતો, તે તેલ નહીં, પરંતુ હ્યુમિડીટી પ્રેમે સ્કંડેન્ડન્સડ વોટર રહી હતી, જે વપરાતા ECS અને ઓન‑બોર્ડ ઓક્સિજન જનરેટિંગ સિસ્ટમ (OBOGS) પરથી બહાર આવતું હતું।
- દુર્ઘટના એવી સમયે બન્યું જ્યારે એર શો ચાલી રહ્યો હતો અને લોકો દર્શન માટે હાજર હતા। આ ઘાતક ઘટનાઓ જાહેર મંચ પર કોઈ પણ તોરણને વધુ ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કરે છે — સુરક્ષા, પ્રોટોકોલ, ઇમર્જન્સી પ્રતિસાદ વગેરે.
સંવેદનાત્મક અને સામાજિક પ્રભાવ
- દુર્ઘટનાથી પાઇલટ પરિવાર માટે અલોકિત દુઃખ છે। ભારતીય વાયુસેનાએ આ વિશે “GIF માફી” વહન કરી છે અને પરિવારે સાથે સંવેદના વ્યક્ત કરી છે।
- દર્શકોમાં સ્મિત નિભાવવું પડ્યું — કેટલાક બાળકો, પરિવાર અને ઓડિયન્સ જોઈ રહ્યાં હતા તે સમયે આ દુર્ગટના બનતાં, જે એક નિર્વાણકારક દ્રશ્ય હતું।
- આંતરરાષ્ટ્રીય દ્રષ્ટિએ, તેજસ ભૂમિકાનું વર્તમાન બરાબર શક્યતા-ભરેલું, પરંતુ જોખમ પણ ધરાવતું છે। નિષ્ફળતાઓ વર્તમાન નિકાસ પ્રયત્નો, પ્રતિ્સ્પર્ધા અને વિશ્વસનીયતા પર પણ અસર કરી શકે છે।
વિશ્લેષણ: શક્ય કારણો અને પડકારો
- મેન્યુવરની ભૂલ: સામ્ય દૃશ્યો સૂચવે છે કે પાઇલટ પરિવર્તિત અને ઉચ્ચ દબાણવાળા માનવ-નિયંત્રિત મેન્યુવરો પહોંચાડતા ખુલ્લી આકાશમાં પાછા નહિ આવી શક્યો.
- ઇન્જિન ફોલ્ટ: કેટલીક તકનીકી વિશ્લેષણીઓએ સૂચવ્યું કે ઇન્જિન ફ્લેમઆઉટ અથવા પાવર લૉસ પણ સંભવિત કારણ હોઈ શકે છે।
- ડિઝાઇન મર્યાદાઓ: તેજસની ડેલ્ટા-વિંગ ડિઝાઇન ખૂબ મેનુવરેબલ છે, પરંતુ ન્યૂન ઊંચાઇ પર થયેલી મલ્ટી-મેન્યુવરોમાં “એનેર્જી બીલ્ડ” (ઉર્જા ગુમાવવું) વધી શકે છે, જે નિષ્ણાતોના મત મુજબ દુર્સ્થળ પર નિયંત્રણ ગુમાવવાનું કારણ બની શકે છે।
- પોઝિશનિંગ અને ઓપરેશનલ જોખમ: એર શોમાં ઉચ્ચ જોખમી મેન્યુવરોને અભ્યાસ્રહિત રીતે પરવામાં આવે છે જે સામાન્ય ઓપરેશનની તુલનામાં વધુ જોખમી છે।
- સુરક્ષા પ્રોટોકોલની પુનરાવલોકન: આ ઘટનાએ એહસાસ કરાવ્યો છે કે આ પ્રકારની ઓડિશન્સ વખતે આવશ્યક શુભ-પ્રશિક્ષણ, ઓડિટ અને એમર્જન્સી પ્લાન્સ વધુ સખત હોવા જોઈએ।
ભવિષ્યની ઝાંખી
- તપાસ અને સુધારણા: ઇન્ક્વાયરિ રિપોર્ટ આવ્યા પછી, IAF અને HAL બંને માટે મહત્વપૂર્ણ છે કે તે દેખશે કે કેવી તકનીકી, પ્રોસિડ્યૂરલ અથવા માનવ ત્રુટિઓ ઘટી હતી અને તેને કેવી રીતે સુધારી શકાય છે।
- વિશ્વસનીયતા પુનર્નિર્માણ: જે તેજસ યુક્તિ જોખમી બનવામાં આવી છે, તે ત્યારબાદ વિશ્વ બજારમાં તેની છબી પર અસર કરી શકે છે। HAL માટે હવે તે અવસર છે કે તે ટેક્નિકલ મજબુરી, સલામતી પ્રેક્ટિસિસ અને ઈપ્રૂવમેન્ટ પર ફોકસ કરી વિશ્વસનીયતા ફરીથી ધરાવે।
- ઓડિશન પર નિયમન: ઘણા વિશ્લેષકો કહે છે કે એર શોમાં કરાતા કહેવાતા “રિસ્કી” મેનુવરો પર વધુ નિયમન હોવું જોઈએ. આવા સ્વ-વિરોધાત્મક દેખાવ સાથે, પ્રદર્શનના આપોઆપ જોખમો પણ વધી જાય છે।
- માનવ મૂલ્ય: સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત — પાઇલટનું નાગરિક તરીકે પણ માનવ તરીકે મૃત્યુ — હિંમત, પ્રિય પરિવાર અને સંવેદનાત્મક નુકસાનનું ભાર છે. તેમની યાદ માટે સૌ‑સુરક્ષા માટે વધુ જવાબદારી લેવાની ચર્ચા થશે.
દુબઈ એર શોમાં થેલ તેજસ ક્રેશ એક અત્યંત દુઃખદ અને સંકેતિક ઘટનામાં સુધારા માટે ગંભીર સંદેશ મોકલાવે છે। તે માત્ર ટેક્નિકલ ખામી સુધી મર્યાદિત નથી — તે ડિઝાઇન, ઓપરેશનલ નિશ્ચિતતા, સુરક્ષા‑પ્રોટોકોલ અને માનવ મૂલ્ય માટે એક સંભવિત ચેતવણી છે। ભારતીય વાયુસેના, HAL અને સંબંધિત એજન્સીઓને હવે ફાટેલા વારસાને ફરી નિર્માણ કરવાનો અંતિમ અવસર છે — ટેક્નોલોજી, પ્રોસેસ અને માનવ સુરક્ષામાં સુધારા કરીને, તેજસ પ્રોજેક્ટને માત્ર ભારતીય ગૌરવ નહીં પણ વૈશ્વિક વિશ્વસનીયતા પણ પાછું મેળવી શકે છે।
