આજના વૈશ્વિક આર્થિક વ્યવસ્થામાં અમેરિકન ડોલરનું વર્ચસ્વ લગભગ અજેય રહ્યું છે. વિશ્વના મોટા ભાગના વેપાર, તેલની ખરીદી અને આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવહારો ડોલરમાં થાય છે. પરંતુ હવે BRICS દેશો – ભારત, ચીન, રશિયા, બ્રાઝિલ અને દક્ષિણ આફ્રિકા – આ વર્ચસ્વને પડકારવા માટે મોટું પગલું ભરી રહ્યા છે. તાજેતરના વિકાસમાં ‘BRICS Pay’ અને CBDC (સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ કરન્સી) ના આધારે એક નવી પેમેન્ટ સિસ્ટમની યોજના ઝડપથી આગળ વધી રહી છે. આ સિસ્ટમ ડોલરની જરૂરિયાત વગર જ દેશો વચ્ચે સીધા વ્યવહારો કરી શકશે, જેને કારણે અમેરિકા માત્ર જોતું રહી જશે!
BRICS એક એવું જૂથ છે જે વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં વધુને વધુ મહત્વનું બની રહ્યું છે. 2026માં ભારત BRICSની અધ્યક્ષતા સંભાળશે અને આ સમિટમાં આ પેમેન્ટ સિસ્ટમને મુખ્ય એજન્ડા બનાવવામાં આવશે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) એ પહેલ કરી છે કે BRICS દેશોની ડિજિટલ કરન્સીઓ – જેમ કે ભારતનું e-Rupee, ચીનનું e-Yuan અને રશિયાનું ડિજિટલ રૂબલ – એકબીજા સાથે જોડાઈ જાય. આનાથી ક્રોસ-બોર્ડર વેપાર અને પ્રવાસન માટેના પેમેન્ટ્સ વધુ સરળ, ઝડપી અને સસ્તા બનશે.
આ પહેલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ડોલર પરની અતિ-નિર્ભરતા ઘટાડવાનો છે. અત્યાર સુધી આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવહારો માટે SWIFT સિસ્ટમનો ઉપયોગ થાય છે, જે અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશોના નિયંત્રણમાં છે. જો કોઈ દેશ પર અમેરિકા પ્રતિબંધો મૂકે તો તેના વ્યવહારો અટકી જાય છે. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ પછી રશિયાને આનો અનુભવ થયો છે. તેથી જ રશિયા અને ચીને BRICS Payને ખૂબ આગળ વધાર્યું છે. BRICS Pay એ એક ડિસેન્ટ્રલાઈઝ્ડ પ્લેટફોર્મ છે જે બ્લોકચેન ટેક્નોલોજી પર આધારિત છે, જેમાં નીચા ફી, ઝડપી સેટલમેન્ટ અને સુરક્ષા જેવા ફાયદા છે.
તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર, ભારતના RBIએ 2026ની BRICS સમિટમાં આ પ્રસ્તાવ મૂકવાની ભલામણ કરી છે. આ સિસ્ટમમાં દરેક દેશની CBDCને ઇન્ટરઓપરેબલ બનાવીને એક ‘બ્રિજ’ બનાવવામાં આવશે. આ બ્રિજ પર વ્યવહારો ડોલર વગર થઈ શકશે. ઉદાહરણ તરીકે, ભારત ચીન પાસેથી માલ ખરીદે તો e-Rupee અને e-Yuan વચ્ચે સીધો વિનિમય થઈ શકે. આનાથી વેપારની કિંમત ઘટશે અને સમય બચશે.
BRICS Payની વેબસાઈટ પર જણાવ્યું છે કે આ પ્લેટફોર્મ BRICS+ દેશોમાં પેમેન્ટની સ્વતંત્રતા આપશે, ડિક્ટેટરશિપ વગર. તે ડિસેન્ટ્રલાઈઝ્ડ ટેક્નોલોજી પર આધારિત છે અને નીચા ફી સાથે ઝડપી સેટલમેન્ટ કરે છે. 2024માં મોસ્કોમાં તેનું પ્રોટોટાઈપ બતાવવામાં આવ્યું હતું અને હવે તેને વ્યાપક બનાવવાની તૈયારી છે.
આ વિકાસને કારણે અમેરિકા ચિંતિત છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે BRICS દેશોને ચેતવણી આપી છે કે જો તેઓ ડોલરને બાયપાસ કરવાના પ્રયાસ કરશે તો 100% ટેરિફ લગાવી દેશે. પરંતુ BRICS દેશો આને અવગણીને આગળ વધી રહ્યા છે. ચીને આફ્રિકન દેશો સાથે યુઆનમાં વેપાર વધાર્યો છે અને રશિયા તો SWIFT વગર જ વેપાર કરવા માટે આ સિસ્ટમ પર આધાર રાખે છે.
આ સિસ્ટમના ફાયદા અનેક છે. પ્રથમ, વેપારની કિંમત ઘટશે કારણ કે ડોલરમાં કન્વર્ઝનના ચાર્જ બચશે. બીજું, સેન્ક્શન્સનો ભય ઓછો થશે. ત્રીજું, BRICS દેશો વચ્ચે વેપાર વધશે, જે વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં તેમનું વર્ચસ્વ વધારશે. ભારત માટે આ ખાસ મહત્વનું છે કારણ કે તેની UPI સિસ્ટમ વિશ્વભરમાં લોકપ્રિય બની રહી છે અને તેને BRICS Payમાં એકીકૃત કરી શકાય.
જોકે, આ પડકારો પણ છે. બધા દેશોની CBDCને જોડવી ટેક્નિકલી જટિલ છે. ભારત અને બ્રાઝિલ જેવા દેશો અમેરિકા સાથેના સંબંધોને કારણે સાવચેત છે. તેમ છતાં, આ એક મોટું પગલું છે જે વૈશ્વિક આર્થિક વ્યવસ્થાને બદલી શકે છે.
આજે જ્યારે BRICS Pay અને CBDC બ્રિજની વાત ચાલી રહી છે, ત્યારે અમેરિકન ડોલરનું વર્ચસ્વ ધીમે ધીમે ઘટતું જોવા મળી રહ્યું છે. ભારત, ચીન અને રશિયાના આ પ્રયાસોથી એક નવી મલ્ટીપોલર વર્લ્ડ ઓર્ડરની શરૂઆત થઈ રહી છે. હવે જોવાનું એ છે કે 2026ની BRICS સમિટમાં આ યોજના કેટલી આગળ વધે છે અને વિશ્વના આર્થિક નકશા પર કેટલો મોટો ફેરફાર આવે છે.
