આજના વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં ભારતે એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્ન હાંસલ કર્યું છે. સરકારી આંકડાઓ અનુસાર, ભારતે જાપાનને પછાડીને વિશ્વની ચોથી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા તરીકેનું સ્થાન મેળવ્યું છે. ભારતનું અર્થતંત્રનું કદ હવે $4.18 ટ્રિલિયન પર પહોંચી ગયું છે, જે જાપાનના $4.186 ટ્રિલિયન કરતાં થોડું વધારે છે. આ સિદ્ધિ ભારતની આર્થિક વિકાસની ગાથાને નવી ઊંચાઈઓ આપે છે અને આગામી વર્ષોમાં વધુ પ્રગતિના સંકેત આપે છે.
ભારતની આર્થિક વૃદ્ધિની વાત કરીએ તો, 2025-26ના બીજા ત્રિમાસિકમાં વાસ્તવિક જીડીપી 8.2% વધ્યો છે, જે પ્રથમ ત્રિમાસિકના 7.8% કરતાં વધુ છે. આ વૃદ્ધિ રેટ વિશ્વની અન્ય મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓ કરતાં ઘણો ઊંચો છે, જે ભારતને ‘ગોલ્ડીલોક્સ’ તબક્કામાં મૂકે છે – એટલે કે ઉચ્ચ વૃદ્ધિ અને નીચી મુદ્રાસ્ફીતિનું સંયોજન. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા દ્વારા 2025-26 માટે 7.3% જીડીપી વૃદ્ધિની આગાહી કરવામાં આવી છે, જે કોઈ પણ મોટી અર્થવ્યવસ્થા માટે અસાધારણ છે.
આ સિદ્ધિ કેવી રીતે મળી? ભારતની આર્થિક વિકાસની કહાની લાંબી છે. 1991ના આર્થિક સુધારાઓથી શરૂ થઈને, ભારતે ખુલ્લી અર્થવ્યવસ્થા તરફનું પગલું ભર્યું હતું. ત્યારથી, સેવા ક્ષેત્ર, ખાસ કરીને આઈટી અને સોફ્ટવેર એક્સપોર્ટ, ભારતની વૃદ્ધિનું મુખ્ય એન્જિન બન્યું છે. તાજેતરના વર્ષોમાં, મેન્યુફેક્ચરિંગ અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં વધારો થયો છે. ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ જેવી યોજનાઓએ વિદેશી રોકાણને આકર્ષ્યું છે, જ્યારે ડિજિટલ ઇન્ડિયા અને સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમે નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે.
જાપાન સાથે તુલના કરીએ તો, જાપાન લાંબા સમયથી વિશ્વની ત્રીજી અથવા ચોથી અર્થવ્યવસ્થા તરીકે જાણીતું છે, પરંતુ તેની વૃદ્ધિ ધીમી પડી છે. વસ્તી વૃદ્ધ વયની છે અને ડેફ્લેશનની સમસ્યાઓ છે. તેની સામે, ભારતની યુવા વસ્તી અને વધતા મધ્યમ વર્ગે વપરાશને વેગ આપ્યો છે. 2025માં ભારતનું નોમિનલ જીડીપી $4,187.017 અબજ છે, જ્યારે જાપાનનું $4,186.431 અબજ છે. આ થોડું અંતર પણ ભારતની ગતિને દર્શાવે છે.
આગળ જોઈએ તો, ભારત 2030 સુધીમાં જર્મનીને પછાડીને ત્રીજા ક્રમે પહોંચવાની આગાહી છે. સરકારી અહેવાલ અનુસાર, 2030 સુધીમાં ભારતનું જીડીપી $7.3 ટ્રિલિયન થશે. જર્મની હાલમાં $5.01 ટ્રિલિયન સાથે ત્રીજા ક્રમે છે, પરંતુ તેની વૃદ્ધિ 1-2% આસપાસ છે, જ્યારે ભારતની 7%થી વધુ છે. આ આગાહીઓ આઈએમએફ અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ દ્વારા પણ સમર્થન મળે છે.
આ વિકાસના કારણોમાં શું છે? પ્રથમ, ભારતની વસ્તી: 1.4 અબજ લોકોમાંથી મોટા ભાગના યુવાન છે, જે કાર્યબળને મજબૂત બનાવે છે. બીજું, સરકારી નીતિઓ જેમ કે જીએસટી, ઇન્સોલ્વન્સી કોડ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પરનું ધ્યાન. ત્રીજું, વિદેશી રોકાણ: એફડીઆઈમાં વધારો થયો છે, ખાસ કરીને ટેક્નોલોજી અને રિન્યુએબલ એનર્જીમાં. ચોથું, ડિજિટલાઇઝેશન: યુપીઆઈ જેવી સિસ્ટમ્સે ફાઇનાન્શિયલ ઇન્ક્લુઝન વધાર્યું છે.
પરંતુ આ સિદ્ધિ સાથે પડકારો પણ છે. અસમાનતા, બેરોજગારી અને પર્યાવરણીય મુદ્દાઓને સંબોધિત કરવા જરૂરી છે. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં વિકાસને વેગ આપવો પડશે અને શિક્ષણ તથા આરોગ્યમાં રોકાણ વધારવું પડશે. વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતાઓ જેમ કે વેપાર યુદ્ધો અને જીઓપોલિટિકલ તણાવ પણ અસર કરી શકે છે.
વિશ્વના સંદર્ભમાં, ભારતનો ઉદય એશિયાના વર્ચસ્વને મજબૂત બનાવે છે. યુએસ ($30.62 ટ્રિલિયન) અને ચીન ($19.4 ટ્રિલિયન) પછી, ભારત ત્રીજા ક્રમે આવવાની તૈયારીમાં છે. આ ભારતને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર વધુ અવાજ આપશે, જેમ કે જી-20 અને યુએન.
આગળના વર્ષોમાં, ભારતને આ વૃદ્ધિ જાળવી રાખવા માટે ટકાઉ વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડશે. રિન્યુએબલ એનર્જી, એઆઈ અને બાયોટેક જેવા ક્ષેત્રોમાં નવીનતા જરૂરી છે. સરકારની ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ યોજના આ દિશામાં મદદરૂપ થશે.
આ સિદ્ધિ દરેક ભારતીય માટે ગર્વની વાત છે. તે દર્શાવે છે કે સખત મહેનત અને સુધારાઓથી અશક્યને શક્ય બનાવી શકાય છે. 2030માં ત્રીજા ક્રમે પહોંચવું એ માત્ર આંકડો નથી, પરંતુ કરોડો લોકોના જીવનમાં સુધારાનું વચન છે.
