દેશભરમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં જાતિ આધારિત ભેદભાવને રોકવા માટે યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (UGC) દ્વારા 13 જાન્યુઆરી 2026ના રોજ જાહેર કરાયેલા Promotion of Equity in Higher Education Institutions Regulations, 2026ને સુપ્રીમ કોર્ટે મોટો ઝટકો આપ્યો છે. ગુરુવારે (29 જાન્યુઆરી 2026) મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત અને ન્યાયાધીશ જોયમાલ્ય બાગચીની ખંડપીઠે આ નિયમોના અમલ પર વચગાળાની રોક (સ્ટે) લગાવી દીધી છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ નિયમો અસ્પષ્ટ (vague) છે અને તેનો દુરુપયોગ થઈ શકે છે. હાલમાં 2012ના જૂના નિયમો જ અમલમાં રહેશે.
આ નિયમોનો હેતુ ઉચ્ચ શિક્ષણમાં સમાનતા અને સમાવેશને પ્રોત્સાહન આપવાનો હતો. તેમાં SC, ST, OBC, અન્ય પછાત વર્ગો, મહિલાઓ, વિકલાંગ વ્યક્તિઓ અને આર્થિક રીતે નબળા વર્ગો સામે થતા ભેદભાવને રોકવા માટે Equity Committeesની રચના, ફરિયાદ નિવારણ વ્યવસ્થા અને ઓમ્બુડ્સમેનની નિમણૂક જેવી જોગવાઈઓ હતી. આ નિયમો 2012ના માર્ગદર્શિકાને વધુ કડક અને અમલપાત્ર બનાવવાના હતા, જેમાં રોહિત વેમુલા અને પાયલ તડવી જેવા કેસો પછી સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશોને ધ્યાનમાં રાખીને તૈયાર કરવામાં આવ્યા હતા.
પરંતુ આ નિયમો જાહેર થયા બાદ જ સવર્ણ (જનરલ કેટેગરી) વિદ્યાર્થીઓ અને સમુદાયોમાંથી તીવ્ર વિરોધ થયો. વિરોધીઓનું મુખ્ય કારણ એ હતું કે નિયમોમાં જાતિ આધારિત ભેદભાવની વ્યાખ્યા માત્ર SC, ST અને OBC સમુદાયો સુધી મર્યાદિત છે (Regulation 3(c)). જનરલ કેટેગરીના વ્યક્તિઓને પણ જાતિ આધારિત ત્રાસ કે ભેદભાવનો ભોગ બનવાની શક્યતા હોવા છતાં તેમને આ રક્ષણમાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે. આને કારણે “રિવર્સ ડિસ્ક્રિમિનેશન”ની શક્યતા વધી જાય છે અને ખોટી ફરિયાદો દ્વારા દુરુપયોગ થઈ શકે છે એવી ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી.
દેશભરમાં કેમ્પસ પર વિરોધ પ્રદર્શનો થયા, સોશિયલ મીડિયા પર #UGCRegulations અને #ReverseDiscrimination જેવા હેશટેગ્સ ટ્રેન્ડ કર્યા. અનેક અરજીઓ સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ થઈ, જેમાં વકીલ વિષ્ણુ શંકર જૈન, વિનેત જિંદલ અને અન્યોએ આ નિયમોને બંધારણીય રીતે અમાન્ય ગણાવ્યા. તેઓએ કહ્યું કે આ નિયમો આર્ટિકલ 14 (સમાનતા) અને આર્ટિકલ 19(1)(a) (અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા)નું ઉલ્લંઘન કરે છે.
સુનાવણી દરમિયાન સીજેઆઈ સૂર્યકાંતે કડક ટિપ્પણી કરી: “આ નિયમોમાં સંપૂર્ણ અસ્પષ્ટતા છે અને તેનો દુરુપયોગ થઈ શકે છે. જો આવા નિયમો અમલમાં આવે તો સમાજમાં ભયાનક વિભાજન થઈ શકે છે. શું આપણે અમેરિકા જેવી સ્કૂલોમાં વિભાજન તરફ જઈ રહ્યા છીએ?” કોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર અને UGCને નોટિસ જારી કરી છે અને આગામી સુનાવણી 19 માર્ચ 2026ના રોજ નક્કી કરી છે. આ દરમિયાન 2012ના નિયમો જ ચાલુ રહેશે.
આ નિર્ણયથી સવર્ણ સમુદાયોમાં રાહતની લાગણી છે. તેઓ માને છે કે નવા નિયમોમાં ખોટી ફરિયાદોની સજા કે પુરાવાના ધોરણોનો અભાવ હતો, જેનાથી શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓ પર અન્યાય થઈ શકતો હતો. બીજી તરફ, SC/ST/OBC સમુદાયોના પ્રતિનિધિઓએ આને પછાત વર્ગોના અધિકારો પર હુમલો ગણાવ્યો છે. તેઓ કહે છે કે કેમ્પસ પર જાતિ આધારિત અત્યાચારના કેસો વધી રહ્યા છે અને આ નિયમો તેને રોકવા માટે જરૂરી હતા.
