આજે જ્યારે ડિજિટલ ભારત અને જન ધન યોજનાની વાતો થાય છે ત્યારે આવા દંડ સામાન્ય માણસને કેવી રીતે પરેશાન કરે છે તેની વાસ્તવિક તસવીર સંસદમાં આવી છે. રાઘવ ચઢ્ઢાએ કહ્યું કે આ રકમ કોઈ મોટા ઉદ્યોગપતિ પાસેથી વસૂલવામાં આવી નથી, પરંતુ દરરોજની રોજી-રોટી માટે સંઘર્ષ કરતા લોકોના ખાતામાંથી કપાઈ છે. આ લેખમાં અમે આ મુદ્દાની વિગતે તપાસ કરીશું, તેના પાછળના કારણો, અસરો અને શું થઈ શકે છે તેની ચર્ચા કરીશું.
સાંસદ રાઘવ ચઢ્ઢાનું નિવેદન અને દરખાસ્ત
રાજ્યસભા સાંસદ રાઘવ ચઢ્ઢાએ સંસદમાં બેંકિંગ વ્યવસ્થામાં છુપાયેલા ચાર્જિસનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો. તેમણે કહ્યું કે છેલ્લા ત્રણ નાણાકીય વર્ષોમાં બેંકોએ મિનિમમ બેલેન્સ ન જાળવવા બદલ ૧૯,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાનો દંડ વસૂલ્યો છે. જેમાં પબ્લિક સેક્ટર બેંકોએ આશરે ૮,૦૦૦ કરોડ અને પ્રાઈવેટ બેંકોએ ૧૧,૦૦૦ કરોડનો હિસ્સો છે. આ આંકડા લોકસભામાં રજૂ થયેલા અધિકૃત માહિતી પર આધારિત છે.
રાઘવ ચઢ્ઢાએ વધુમાં કહ્યું કે આ દંડ માત્ર એક નંબર નથી, પરંતુ લાખો પરિવારોની આર્થિક હાલતને અસર કરે છે. ખેડૂતો જે મોસમી આવક પર આધારિત છે, શ્રમિકો જે દરરોજની મજૂરીમાંથી બચત કરે છે અને સામાન્ય મધ્યમ વર્ગના લોકો જેમના ખાતામાં થોડા પૈસા રહે છે તેઓ આ દંડનો સૌથી વધુ ભોગ બને છે. તેમણે સ્પષ્ટપણે માંગ કરી કે આવા તમામ દંડ તાત્કાલિક નાબૂદ કરવા જોઈએ અને બેંકોએ સામાન્ય નાગરિકોના હિતમાં પોલિસી બદલવી જોઈએ.
આ દરખાસ્ત માત્ર એક વ્યક્તિગત મુદ્દો નથી. તે લોકસભાની પિટિશન સમિતિના અહેવાલ સાથે પણ જોડાયેલી છે જેણે ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬માં આવા દંડ બંધ કરવાની ભલામણ કરી હતી. સમિતિના અધ્યક્ષ ભાજપના સાંસદ ચંદ્ર પ્રકાશ જોશીએ પણ આ વિષયને ગંભીરતાથી લીધો હતો.
મિનિમમ એકાઉન્ટ બેલેન્સ શું છે અને બેંકો કેમ દંડ વસૂલે છે?
ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI)ના નિયમો અનુસાર બેંકોને સેવિંગ્સ એકાઉન્ટમાં મિનિમમ બેલેન્સ જાળવવાની જરૂરિયાત નક્કી કરવાની સ્વતંત્રતા છે. આ સામાન્ય રીતે ૨,૦૦૦ થી ૨૫,૦૦૦ રૂપિયા સુધી હોય છે અને તેને ક્વાર્ટરલી એવરેજ બેલેન્સ (QAB) અથવા મિનિમમ એવરેજ બેલેન્સ (MAB) કહેવામાં આવે છે. જો આ બેલેન્સ ન જાળવાય તો બેંક ૧૦૦ થી ૬૦૦ રૂપિયા સુધીનો દંડ કાપી લે છે.
RBIએ કોઈ નક્કી રકમ નક્કી કરી નથી, પરંતુ દરેક બેંક પોતાની પોલિસી અનુસાર ચાર્જ કરે છે. આનું કારણ છે કે બેંકોને લો બેલેન્સ એકાઉન્ટ્સનું મેનેજમેન્ટ ખર્ચ વધારે પડે છે અને તેઓ આ દંડ દ્વારા તેને કવર કરે છે. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે આ દંડ ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગને વધુ અસર કરે છે જેઓ બેંકમાં મોટી રકમ રાખી શકતા નથી.
જન ધન યોજના હેઠળ ખોલવામાં આવેલા બેસિક સેવિંગ્સ બેંક ડિપોઝિટ એકાઉન્ટ (BSBDA)માં કોઈ મિનિમમ બેલેન્સની જરૂર નથી અને કોઈ દંડ પણ નથી. પરંતુ ઘણા લોકો રેગ્યુલર સેવિંગ્સ એકાઉન્ટ ખોલે છે અને પછી આ સમસ્યાનો સામનો કરે છે.
છેલ્લા ત્રણ વર્ષના આંકડા અને તેનું વિભાજન
સંસદીય માહિતી અનુસાર FY ૨૦૨૨-૨૩થી FY ૨૦૨૪-૨૫ સુધી પબ્લિક સેક્ટર બેંકોએ ૮,૦૯૨ કરોડ રૂપિયા વસૂલ્યા છે. વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫માં એકલા ૪,૮૧૮ કરોડ રૂપિયાનો દંડ વસૂલાયો જેમાં પબ્લિક બેંકોનો હિસ્સો ૨,૦૪૫ કરોડ અને પ્રાઈવેટ બેંકોનો ૨,૭૭૨ કરોડ હતો. આ આંકડા દર્શાવે છે કે પ્રાઈવેટ બેંકો આ દંડમાં વધુ આક્રમક છે.
આ રકમ કેટલી મોટી છે તે સમજવા માટે વિચારો કે આ ૧૯,૦૦૦ કરોડમાંથી એક વ્યક્તિને સરેરાશ ૧૦૦ રૂપિયા દંડ થયો હોય તો પણ કેટલા કરોડ લોકો અસરગ્રસ્ત થયા હશે? આ આંકડા સામાન્ય જનતાની આર્થિક પીડાનો પ્રતિબિંબ છે.
સામાન્ય જનતા, ખેડૂતો અને શ્રમિકો પર અસર
એક બિહારની મહિલાના ખાતામાંથી MGNREGAના વેતન ૫૦૦ રૂપિયા હતા તેમાંથી ૪૪૦ રૂપિયા દંડ તરીકે કપાઈ ગયા. બીજા એક વ્યક્તિના પુત્રના ખાતામાંથી ૫,૦૦૦ રૂપિયામાંથી ૨,૫૦૦ રૂપિયા કપાયા. આવા અનેક કેસો સમિતિના અહેવાલમાં નોંધાયા છે.
ખેડૂતો માટે આ સમસ્યા વધુ ગંભીર છે કારણ કે તેમની આવક મોસમી હોય છે. વરસાદ ન પડે તો ખાતું ખાલી રહે અને દંડ વસૂલાય. શ્રમિકો જે દરરોજ ૩૦૦-૪૦૦ રૂપિયા કમાય છે તેમના માટે ૧૦૦-૬૦૦ રૂપિયાનો દંડ મોટો ફટકો છે. આનાથી તેમની બચત ઘટે છે અને બેંકિંગ પર વિશ્વાસ ઓછો થાય છે.
ગુજરાત અને અન્ય રાજ્યોમાં પણ ખેડૂતો અને મજૂરો આ સમસ્યાનો સામનો કરે છે. ડિજિટલ પેમેન્ટ અને UPIના યુગમાં પણ જો બેંક આવા દંડ વસૂલે તો લોકો કેશ અને અનૌપચારિક અર્થતંત્ર તરફ વળી જાય છે જે દેશના વિકાસ માટે હાનિકારક છે.
અન્ય છુપાયેલા ચાર્જિસ અને તેમની અસર
રાઘવ ચઢ્ઢાએ માત્ર મિનિમમ બેલેન્સ જ નહીં પરંતુ અન્ય છુપાયેલા ચાર્જિસ પર પણ ધ્યાન દોર્યું છે. જેમ કે:
- એટીએમના વધારાના ઉપયોગ પર ૨૦ રૂપિયા દરેક વખતે
- SMS એલર્ટ ચાર્જ
- સ્ટેટમેન્ટ ફી
- NEFT/RTGS પર વધારાના ચાર્જ
- લોન પ્રોસેસિંગ ફી
- નોમિને ચેન્જ ફી વગેરે
આ તમામ મળીને એક વર્ષમાં હજારો રૂપિયા કપાઈ જાય છે જે સામાન્ય માણસ માટે અસહ્ય છે. લોકસભા સમિતિએ પણ આ તમામ ચાર્જિસનું પ્રમુખ ડિસ્પ્લે કરવાની અને ટ્રાન્સપરન્સી વધારવાની ભલામણ કરી છે.
લોકસભા સમિતિની ભલામણ અને સરકારનો અભિપ્રાય
ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬માં લોકસભાની પિટિશન સમિતિએ સ્પષ્ટપણે કહ્યું કે તમામ બેંકો (પબ્લિક, પ્રાઈવેટ, કો-ઓપરેટિવ અને રિજનલ રુરલ)ને મિનિમમ બેલેન્સ દંડ ન વસૂલવા જોઈએ. તેના બદલે રિવાર્ડ પોઈન્ટ્સ, ફી વેઇવર અને વધુ વ્યાજ જેવા પ્રોત્સાહનો આપવા જોઈએ.
સરકારે માર્ચ ૨૦૨૬માં લોકસભામાં જવાબ આપ્યો કે પબ્લિક સેક્ટર બેંકોમાં કોઈ બ્લેન્કેટ વેઇવ નથી પરંતુ ઘણી બેંકો (SBI ૨૦૨૦થી અને અન્ય ૨૦૨૫માં) સ્વયંસ્ફૂર્તે દંડમાં છૂટ આપી છે. તેમ છતાં પ્રાઈવેટ બેંકોમાં આ ચાલુ છે.
આ મુદ્દો કેમ મહત્વનો છે અને શું થવું જોઈએ?
આજે જ્યારે ભારત વિકસિત દેશ બનવાનું સ્વપ્ન જુએ છે ત્યારે બેંકિંગ વ્યવસ્થા સામાન્ય નાગરિકને સુલભ અને કિંમત-મુક્ત બનાવવી જરૂરી છે. જો દંડ ચાલુ રહેશે તો લોકો બેંકિંગ સિસ્ટમથી દૂર રહેશે અને કેશ અર્થતંત્ર વધશે જે કાળા નાણા અને ટેક્સ ચોરીને પ્રોત્સાહન આપશે.
શું થવું જોઈએ?
- RBI અને ફાઈનાન્સ મિનિસ્ટ્રી તરફથી યુનિફોર્મ પોલિસી લાવવી
- તમામ સેવિંગ્સ એકાઉન્ટમાં ઝીરો મિનિમમ બેલેન્સ
- ટ્રાન્સપરન્સી માટે ફી ડિસ્ક્લોઝર શીટ ફરજિયાત
- ગ્રીવન્સ રિડ્રેસલ ૩ દિવસમાં
- ફાઈનાન્શિયલ લિટરસી કેમ્પેઈન વધારવી
રાઘવ ચઢ્ઢાની આ દરખાસ્ત અને સમિતિની ભલામણને અમલમાં મૂકવાથી લાખો ગરીબ પરિવારોને રાહત મળશે. આ માત્ર બેંકિંગ સુધારો નથી, પરંતુ સમાનતા અને ન્યાયનો મુદ્દો છે.
જનતાની અપેક્ષા છે કે સરકાર અને RBI આ મુદ્દે ઝડપી પગલાં લેશે. જો આ દંડ નાબૂદ થશે તો બેંકિંગ વ્યવસ્થા વધુ સમાવેશી અને વિશ્વસનીય બનશે. આપણે સૌએ આ મુદ્દાને સમર્થન આપવું જોઈએ કારણ કે આ આપણા પોતાના પૈસાનો પ્રશ્ન છે.
