વડોદરાની મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટી (MSU) એ ડાયાબિટીસના નિદાનમાં ક્રાંતિ લાવી દીધી છે! યુનિવર્સિટીના રસાયણશાસ્ત્ર વિભાગના સંશોધકોએ તાંબાના કચરામાંથી બનાવેલું એક વિશિષ્ટ નેનોઝાઈમ વિકસાવ્યું છે, જેના માધ્યમથી લોહી અથવા પરસેવામાં ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ માત્ર રંગ બદલાતાં જ નરી આંખે જાણી શકાય છે. આ શોધ ભારતમાં ડાયાબિટીસ જેવા રોગના નિદાનને સસ્તું, સરળ અને પર્યાવરણને અનુકૂળ બનાવશે.
શું છે આ નેનોઝાઈમ અને તે કેવી રીતે કામ કરે છે?
નેનોઝાઈમ એ એક પ્રકારનું કૃત્રિમ એન્ઝાઈમ છે જે કુદરતી એન્ઝાઈમની જેમ કાર્ય કરે છે, પરંતુ તે વધુ સ્થિર, સસ્તું અને લાંબા સમય સુધી ચાલે છે. MSUના સંશોધકોએ જૂના ઇલેક્ટ્રિકલ વાયરમાંથી કાઢેલા તાંબાના કચરાને નેનો કણોમાં રૂપાંતરિત કર્યા છે. આ તાંબાના નેનો કણોને કોપર નેનોઝાઈમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે પાવડરના સ્વરૂપમાં ઉપલબ્ધ છે.
આ પાવડરને લોહીના નમૂના (અથવા પરસેવા) સાથે મિશ્ર કરવામાં આવે છે. જો ગ્લુકોઝ હાજર હોય, તો તે હાઈડ્રોજન પેરોક્સાઈડ ઉત્પન્ન કરે છે. આ હાઈડ્રોજન પેરોક્સાઈડ નેનોઝાઈમની હાજરીમાં રંગહીન દ્રાવણને ઊંડા વાદળી રંગમાં ફેરવી દે છે. રંગ જેટલો ઘાટો, એટલું ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ વધુ. આ પ્રક્રિયા તાત્કાલિક થાય છે અને કોઈ મોંઘા મશીન કે ઇલેક્ટ્રોનિક ગ્લુકોમીટરની જરૂર પડતી નથી. નરી આંખે જ રંગના ફેરફારથી ડાયાબિટીસનું સ્તર જાણી શકાય છે.
આ શોધનું મહત્વ એ છે કે તે પરંપરાગત ગ્લુકોમીટર કરતાં ઘણું સસ્તું છે. ભારતમાં ડાયાબિટીસના દર્દીઓની સંખ્યા ઝડપથી વધી રહી છે અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં મોંઘા ટેસ્ટિંગના સાધનો ઉપલબ્ધ નથી. આ નેનોઝાઈમ પાવડરના રૂપમાં હોવાથી તેને સરળતાથી વહન કરી શકાય છે અને ગામડાંઓમાં પણ ઉપયોગ કરી શકાય છે.
સંશોધનની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિગતો
આ સંશોધન રસાયણશાસ્ત્ર વિભાગના પ્રોફેસરો અને વિદ્યાર્થીઓની ટીમ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. તેમણે કચરાના તાંબાના વાયરને રિસાયકલ કરીને નેનોપાર્ટિકલ્સ બનાવ્યા છે, જે પર્યાવરણ માટે પણ ફાયદાકારક છે. આ શોધ જુલાઈ 2025માં ઇન્ટરનેશનલ કેમિકલ એન્જિનિયરિંગ જર્નલમાં પ્રકાશિત થઈ છે, જેનાથી તેની વૈજ્ઞાનિક વિશ્વસનીયતા સાબિત થાય છે.
સંશોધકોના મતે, આ નેનોઝાઈમ પરસેવા દ્વારા પણ ગ્લુકોઝ શોધી શકે છે, જેનાથી ભવિષ્યમાં નોન-ઇન્વેસિવ (બિન-આક્રમક) ટેસ્ટિંગ શક્ય બનશે. એટલે કે લોહી લીધા વિના પણ ડાયાબિટીસ ચેક કરી શકાશે. આ એક મોટી સફળતા છે કારણ કે હાલના ઘણા ટેસ્ટમાં લોહીની જરૂર પડે છે, જે ઘણા લોકો માટે અસુવિધાજનક છે.
ડાયાબિટીસની સમસ્યા અને આ શોધનું મહત્વ
ભારતને ‘ડાયાબિટીસની રાજધાની’ કહેવામાં આવે છે. અહેવાલ મુજબ, દેશમાં 10 કરોડથી વધુ લોકો ડાયાબિટીસથી પીડાય છે અને આ સંખ્યા વધી રહી છે. શહેરીકરણ, ખોટું ખાવાનું, તણાવ અને શારીરિક નિષ્ક્રિયતાને કારણે યુવાનોમાં પણ આ રોગ વધ્યો છે. નિયમિત ટેસ્ટિંગથી રોગને વહેલી તકે પકડી શકાય છે અને તેનું નિયંત્રણ કરી શકાય છે, પરંતુ મોંઘા ટેસ્ટને કારણે ઘણા લોકો નિયમિત તપાસ કરાવતા નથી.
MSUની આ શોધ આ સમસ્યાનો સીધો ઉકેલ છે. તે મેક ઇન ઇન્ડિયા અને આત્મનિર્ભર ભારતના વિઝન સાથે જોડાયેલી છે. વિદેશી મશીનો અને એન્ઝાઈમ્સ પર નિર્ભરતા ઘટશે અને સ્વદેશી ટેક્નોલોજી વિકસશે. આ ઉપરાંત, કચરાનો ઉપયોગ કરવાથી પર્યાવરણને પણ ફાયદો થશે – તે એક પ્રકારનું વેસ્ટ ટુ વેલ્થ (કચરામાંથી સંપત્તિ) છે.
