ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ એક ઐતિહાસિક પગલું ભર્યું છે. તેણે BRICS દેશોની સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ કરન્સી (CBDC) ને એકબીજા સાથે લિંક કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. આ પ્રસ્તાવનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ક્રોસ-બોર્ડર વેપાર અને પ્રવાસન પેમેન્ટને સરળ, ઝડપી અને સસ્તો બનાવવાનો છે. આ સાથે જ અમેરિકન ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને વૈશ્વિક આર્થિક વ્યવસ્થામાં નવું સ્વરૂપ આપવાની તૈયારી છે. આ પ્રસ્તાવને 2026ના BRICS સમિટમાં ચર્ચા માટે મૂકવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે, જેનું આયોજન ભારતમાં થશે.
રોયટર્સ સહિત અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયાએ આ સમાચારને મહત્વપૂર્ણ ગણાવ્યો છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, RBIએ ભારત સરકારને આ પ્રસ્તાવને સ્વીકારીને BRICS સમિટના એજન્ડામાં સામેલ કરવાની વિનંતી કરી છે. જો સરકાર આને મંજૂરી આપશે તો આ પ્રથમ વખત BRICS લીડર્સ સમિટમાં CBDC લિંકેજનો ઔપચારિક પ્રસ્તાવ રજૂ થશે.
શું છે આ પ્રસ્તાવની વિગતો? BRICS એટલે બ્રાઝિલ, રશિયા, ઈન્ડિયા, ચીન અને સાઉથ આફ્રિકા. આ દેશો વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં મોટી ભૂમિકા ભજવે છે. હાલમાં આ દેશોના વેપારમાં મોટા ભાગે અમેરિકન ડોલરનો ઉપયોગ થાય છે. SWIFT જેવી વ્યવસ્થા અને કોરેસ્પોન્ડન્ટ બેંકિંગ નેટવર્ક પર આધાર રાખવો પડે છે, જેમાં ખર્ચ વધુ થાય છે અને સમય પણ લાગે છે.
RBIના પ્રસ્તાવ મુજબ, દરેક BRICS દેશની CBDC (જેમ કે ભારતનું e-રૂપિયા, ચીનનું ડિજિટલ યુઆન, રશિયાનું ડિજિટલ રૂબલ વગેરે) ને એકબીજા સાથે ઇન્ટરઓપરેબલ (એકબીજા સાથે જોડાયેલું) બનાવવામાં આવે. આનાથી:
- વેપારના પેમેન્ટ તરત થઈ શકે
- ટ્રાન્ઝેક્શન ખર્ચ ઘટે
- સેટલમેન્ટમાં વિલંબ ન આવે
- પ્રવાસન અને વ્યક્તિગત ટ્રાન્સફર પણ સરળ બને
આ પહેલ 2025માં રિયો ડી જાનેરોમાં યોજાયેલા BRICS સમિટના ડેક્લેરેશન પર આધારિત છે, જ્યાં પેમેન્ટ સિસ્ટમમાં ઇન્ટરઓપરેબિલિટી વધારવાની વાત થઈ હતી.
ડોલર પર નિર્ભરતા ઘટાડવાનું મહત્વ વર્તમાન વૈશ્વિક ભૂ-રાજકીય તણાવ વચ્ચે ડોલરની ગુલામીમાંથી મુક્તિ મેળવવી એ BRICS દેશો માટે મોટી વાત છે. અમેરિકા દ્વારા સેંક્શન્સ અને SWIFT સિસ્ટમ પર નિયંત્રણને કારણે ઘણા દેશોને મુશ્કેલી પડે છે. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ બાદ આ વાત વધુ તીવ્ર બની છે.
ભારત પણ છેલ્લા થોડા વર્ષોમાં રૂપિયામાં વેપાર વધારવા માટે પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. રશિયા સાથે રૂપિયા-રૂબલ વેપાર, યુએઈ સાથે રૂપિયા-દિરહામ સેટલમેન્ટ જેવા પગલાં લેવાયા છે. હવે CBDC લિંકેજથી આ પ્રક્રિયા વધુ મજબૂત બનશે. RBIના જણાવ્યા અનુસાર, આ પગલું ડોલરને નબળું કરવા માટે નથી, પરંતુ ક્રોસ-બોર્ડર ટ્રાન્ઝેક્શનને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવવા માટે છે.
ભારતનું e-રૂપિયા અને અન્ય દેશોની પ્રગતિ ભારતે ડિસેમ્બર 2022માં e-રૂપિયાનું પાયલટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યું હતું. હાલમાં આશરે 70 લાખથી વધુ રિટેલ યુઝર્સ છે. આ ડિજિટલ રૂપિયો બે પ્રકારનો છે – રિટેલ અને હોલસેલ. RBIએ તેને અન્ય દેશોની CBDC સાથે જોડવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી છે.
ચીને ડિજિટલ યુઆનને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વિસ્તારવાની યોજના બનાવી છે. રશિયા અને અન્ય દેશો પણ પોતાની CBDC વિકસાવી રહ્યા છે. પરંતુ ટેક્નોલોજી અને રેગ્યુલેશનમાં સમાનતા લાવવી એ મોટો પડકાર છે. કેટલાક સૂત્રો કહે છે કે એક દેશના પ્લેટફોર્મને બીજા દેશ દ્વારા સ્વીકારવામાં અચકાવટ આવી શકે છે.
ભવિષ્યની અસરો અને પડકારો જો આ પ્રસ્તાવને મંજૂરી મળે તો BRICS દેશો વચ્ચેનો વેપાર વધુ સ્વતંત્ર બનશે. ટ્રાન્ઝેક્શન ખર્ચ 50-70% સુધી ઘટી શકે છે. પ્રવાસનમાં પણ ફાયદો થશે – ભારતીય પ્રવાસીઓ ચીન કે બ્રાઝિલમાં e-રૂપિયાથી સીધું પેમેન્ટ કરી શકશે.
પરંતુ પડકારો પણ ઓછા નથી. ટેક્નિકલ સ્ટાન્ડર્ડ, સાયબર સિક્યોરિટી, રેગ્યુલેટરી ફ્રેમવર્ક અને દરેક દેશની સાર્વભૌમત્વની ચિંતા મહત્વની છે. અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશો આને ડોલરની વર્ચસ્વને પડકાર તરીકે જોઈ શકે છે.
નિષ્કર્ષ RBIનો આ પ્રસ્તાવ ફક્ત ડિજિટલ કરન્સીની વાત નથી, પરંતુ વૈશ્વિક આર્થિક વ્યવસ્થામાં નવું સમીકરણ ઊભું કરવાની શરૂઆત છે. 2026નું BRICS સમિટ ભારત માટે મોટી તક છે. જો આ પ્રસ્તાવને સફળતા મળે તો ભારતની આર્થિક શક્તિ વધુ મજબૂત બનશે અને વિશ્વમાં ડોલરના વર્ચસ્વને પડકાર આપવાની નવી દિશા ખુલશે.
