ટ્રમ્પની મહત્તમ દબાણ નીતિ અને ઈરાન પર હુમલા
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે 2025માં ફરીથી વ્હાઇટ હાઉસમાં પરત ફર્યા બાદ ઈરાન વિરુદ્ધ પોતાની જૂની “મહત્તમ દબાણ” નીતિને પુનઃસ્થાપિત કરી છે. આ નીતિ હેઠળ અમેરિકાએ ઈરાનના તેલ નિકાસને સંપૂર્ણપણે રોકવાનો પ્રયાસ કર્યો છે, જેથી ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થા નબળી પડે અને તે પરમાણુ કાર્યક્રમ છોડે. તાજેતરના સમયમાં અમેરિકા અને ઈઝરાયેલે ઈરાન પર સંયુક્ત હુમલા કર્યા છે, જેમાં ખાર્ગ આઇલેન્ડ (ઈરાનના તેલ નિકાસનું મુખ્ય કેન્દ્ર) પર બોમ્બમારો કરવામાં આવ્યો છે. ટ્રમ્પે કહ્યું છે કે આ હુમલા “માત્ર મજા માટે” વધુ કરી શકાય છે અને ઈરાનને “સંપૂર્ણપણે નાશ” કરવાની ધમકી આપી છે.
આ યુદ્ધમાં સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝનું મહત્વ વધી ગયું છે, કારણ કે વિશ્વના મોટા ભાગના તેલનું પરિવહન આ માર્ગેથી થાય છે. ઈરાને જાહેરાત કરી છે કે “હોર્મુઝ ખોલવામાં નહીં આવે” અને અમેરિકાના વોરશિપને પણ ચેતવણી આપી છે. આ સ્થિતિમાં ભારત જેવા તેલ આયાત કરતા દેશો માટે સંકટ ઊભું થયું છે, કારણ કે ભારતના અડધાથી વધુ તેલ આયાત આ માર્ગેથી આવે છે.
ભારત પર ટ્રમ્પનું સીધું દબાણ
ટ્રમ્પે ભારતને સીધી રીતે ચેતવણી આપી છે કે જો ભારત રશિયન તેલ ખરીદવાનું ચાલુ રાખશે તો અમેરિકા ભારતીય નિકાસ પર 25% ટેરિફ વધારી શકે છે. ટ્રમ્પે કહ્યું છે કે પીએમ મોદી “સમજદાર છે” અને તેઓ ટ્રમ્પને “ખુશ” કરવા માંગે છે. આ દબાણ પહેલા પણ જોવા મળ્યું હતું, જ્યારે ટ્રમ્પ 1.0માં ભારતે ઈરાની તેલની ખરીદી બંધ કરી દીધી હતી. અમેરિકી અધિકારીઓની મેમોયર્સમાં પણ આ વાતનો ઉલ્લેખ છે કે મોદી સરકારે અમેરિકાના દબાણને લીધે ઈરાની તેલની આયાત શૂન્ય કરી દીધી હતી.
હવે ફરીથી ટ્રમ્પે ભારતને રશિયન તેલ છોડવા માટે કહ્યું છે અને તેના બદલામાં ટેરિફમાં ઘટાડો કરવાનું વચન આપ્યું છે. આ દબાણ ભારત માટે મુશ્કેલ છે, કારણ કે રશિયન તેલ સસ્તું છે અને યુક્રેન યુદ્ધ બાદ ભારતે તેની આયાત વધારી છે. આ વચ્ચે ઈરાન સાથેના સંબંધો પણ મહત્વના છે, જેમ કે ચાબહાર પોર્ટ અને અફઘાનિસ્તાન સુધી પહોંચવાનો માર્ગ.
ઈરાનનું મોટું નિવેદન: અમેરિકા પર કટાક્ષ
તાજેતરમાં ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાઘચીએ મોટું નિવેદન આપ્યું છે. તેમણે કહ્યું છે કે અમેરિકા પહેલા ભારતને રશિયન તેલ ન ખરીદવા માટે દબાણ કરતું હતું, પરંતુ હવે યુદ્ધને કારણે તેલ સપ્લાય સ્થિર રાખવા માટે ભારતને “ભીખ માંગી” રહ્યું છે કે રશિયન તેલ ખરીદો. આ નિવેદન અમેરિકાની બેવફાઈ અને બદલાતી નીતિ પર તીક્ષ્ણ કટાક્ષ છે. ઈરાને ભારતને “મિત્ર” ગણાવ્યું છે અને હોર્મુઝમાંથી ભારતીય LPG કેરિયર્સને સુરક્ષિત પસાર થવા દીધા છે, જે પીએમ મોદી અને ઈરાની રાષ્ટ્રપતિ મસૌદ પેઝેશ્કિયન વચ્ચેની વાતચીત બાદ શક્ય બન્યું.
આ નિવેદનથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ઈરાન ભારતને પોતાની બાજુમાં રાખવા માંગે છે, જ્યારે અમેરિકા દબાણ કરી રહ્યું છે. ઈરાને કહ્યું છે કે તેઓ અમેરિકાના હુમલાઓનો જવાબ આપશે અને તેમની સ્વતંત્રતા માટે લડશે.
પીએમ મોદીની પ્રતિક્રિયા અને ભારતની સ્થિતિ
પીએમ મોદીએ ઈરાની રાષ્ટ્રપતિ સાથે ટેલિફોનિક વાતચીત કરી છે, જેમાં નાગરિકોના મોત અને માળખાગત નુકસાન અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. મોદીએ શાંતિ અને સંવાદની અપીલ કરી છે. ભારતે હંમેશા ડિપ્લોમસી અને ડાયલોગનો સમર્થન કર્યું છે. પરંતુ ટ્રમ્પના દબાણને કારણે ભારતને મુશ્કેલ પસંદગી કરવી પડી રહી છે – અમેરિકા સાથે વેપાર સંબંધો જાળવવા કે રશિયા-ઈરાન સાથેના પરંપરાગત સંબંધો.
આ સ્થિતિમાં ભારતે સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. એક તરફ અમેરિકા સાથે QUAD અને રક્ષા સહયોગ, બીજી તરફ રશિયા અને ઈરાન સાથે ઊર્જા સુરક્ષા. પરંતુ ટ્રમ્પના નિવેદનો અને ટેરિફની ધમકીઓથી ભારતીય અર્થતંત્ર પર અસર પડી શકે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય પરિપ્રેક્ષ્યમાં ભારતની ભૂમિકા
આ યુદ્ધમાં ભારતને મધ્યસ્થીની ભૂમિકા ભજવવાની તક મળી શકે છે, પરંતુ મોદી સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ભારત મધ્યસ્થી સ્વીકારતું નથી. ભારતે હંમેશા શાંતિની વાત કરી છે અને વિશ્વને સંદેશ આપ્યો છે કે યુદ્ધથી કોઈ ફાયદો નથી. ઈરાને ભારતને મિત્ર ગણાવ્યું છે, જે ભારત માટે સારી તક છે, પરંતુ અમેરિકાના દબાણને કારણે સંતુલન જરૂરી છે.
આ સંકટમાં ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા, વેપાર અને વિદેશ નીતિની કસોટી થઈ રહી છે. ટ્રમ્પનું દબાણ અને ઈરાનનું મોટું નિવેદન બંને ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ છે. ભવિષ્યમાં ભારત કેવી રીતે આ સ્થિતિને હેન્ડલ કરે છે તે જોવાનું રહેશે. વિશ્વના આ મોટા રમતમાં ભારતની સ્વતંત્ર નીતિ જ તેને મજબૂત બનાવી શકે છે.
