કેન્દ્રીય કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે જાહેર કર્યું છે કે ભારતે ચીનને પાછળ છોડીને વિશ્વમાં ચોખાના ઉત્પાદનમાં પ્રથમ સ્થાન મેળવ્યું છે. 2024-25 વર્ષમાં ભારતનું ચોખાનું કુલ ઉત્પાદન 150.18 મિલિયન ટન પહોંચ્યું છે, જ્યારે ચીનનું ઉત્પાદન 145.28 મિલિયન ટન છે. આ સિદ્ધિને મંત્રીએ અભૂતપૂર્વ ગણાવી છે અને તેને ભારતીય ખેડૂતો, વૈજ્ઞાનિકો અને સરકારી નીતિઓના સંયુક્ત પ્રયાસોનું પરિણામ કહ્યું છે.
આ જાહેરાત ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ (આઈસીએઆર) દ્વારા આયોજિત એક કાર્યક્રમમાં કરવામાં આવી હતી, જ્યાં મંત્રીએ 25 પાકોની 184 નવી સુધારેલી જાતોને જાહેર કરી. આ જાતોમાં 122 અનાજ, 6 કઠોળ, 13 તેલીબિયાં, 11 ચારા પાકો, 6 શેરડી, 24 કપાસ (જેમાં 22 બીટી કપાસ છે) અને એક-એક જુટ અને તમાકુનો સમાવેશ થાય છે. આ નવી જાતો આબોહવા પ્રતિરોધક, ઉચ્ચ ઉત્પાદન આપનારી અને મુખ્ય જીવાત અને રોગો સામે પ્રતિરોધક છે. તેમાં આબોહવા પરિવર્તન, જમીનની ક્ષારતા, દુષ્કાળ અને અન્ય જૈવિક તથા અજૈવિક તાણોનો સામનો કરવાની ક્ષમતા છે, જે કુદરતી અને કાર્બનિક ખેતીને પ્રોત્સાહન આપે છે.
ભારતમાં ચોખા એ મુખ્ય અનાજ છે અને તેનું ઉત્પાદન દેશની અર્થવ્યવસ્થા અને ખાદ્ય સુરક્ષા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ભારત વિશ્વમાં ચોખાના વપરાશમાં પણ અગ્રેસર છે અને તેના ઉત્પાદનમાં વધારો દેશને આત્મનિર્ભર બનાવે છે. અગાઉ ચીન વિશ્વનો સૌથી મોટો ચોખા ઉત્પાદક દેશ હતો, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતીય કૃષિમાં થયેલા સુધારાઓ અને નવી ટેક્નોલોજીના અમલને કારણે આ સ્થાન મેળવવું શક્ય બન્યું છે. 2023-24માં ભારતનું ચોખાનું ઉત્પાદન 137.825 મિલિયન ટન હતું, જે 2024-25માં 150.184 મિલિયન ટન પર પહોંચી ગયું છે, જેમાં 7.65%નો વધારો થયો છે. આ વધારાનું મુખ્ય કારણ ઉચ્ચ ઉત્પાદન આપનારી જાતો, સારા વરસાદ અને સરકારી યોજનાઓ છે.
મંત્રી ચૌહાણે કહ્યું કે, “ભારતે ચીનને પાછળ છોડીને ચોખાના ઉત્પાદનમાં વિશ્વમાં પ્રથમ સ્થાન મેળવ્યું છે અને 150.18 મિલિયન ટનનો નવો વિક્રમ સ્થાપિત કર્યો છે.” તેમણે વધુમાં જણાવ્યું કે ભારત હવે વિદેશી બજારોમાં ચોખા પુરવઠો કરી રહ્યું છે અને દેશમાં અનાજના પર્યાપ્ત સ્ટોક છે, જે ખાદ્ય સુરક્ષાની ખાતરી આપે છે. આ સિદ્ધિ આઈસીએઆરના અખિલ ભારતીય સંકલિત પાક પ્રોજેક્ટ્સ, રાજ્ય અને કેન્દ્રીય કૃષિ યુનિવર્સિટીઓ તથા ખાનગી બીજ કંપનીઓના સંયુક્ત પ્રયાસોનું પરિણામ છે.
ભારતના ચોખા ઉત્પાદનમાં વધારાના કારણોમાં નવી જાતોનું વિતરણ મહત્વપૂર્ણ છે. 1969થી ગેઝેટ નોટિફિકેશન પ્રક્રિયા શરૂ થઈ ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં 7,205 પાક જાતોને માન્યતા આપવામાં આવી છે, જેમાં ચોખા, ઘઉં, જુવાર, મકાઈ, કઠોળ, તેલીબિયાં અને રેસા પાકોનો સમાવેશ થાય છે. નરેન્દ્ર મોદી સરકારના કાર્યકાળમાં 3,236 ઉચ્ચ ઉત્પાદન આપનારી જાતોને માન્યતા આપવામાં આવી છે, જ્યારે 1969થી 2014 સુધીમાં માત્ર 3,969 જાતોને માન્યતા મળી હતી. આથી ભારત ખાદ્ય અભાવગ્રસ્ત દેશમાંથી વિશ્વને ખાદ્ય પુરવઠો કરનારા દેશમાં પરિવર્તિત થયું છે.
ચીનના ચોખા ઉત્પાદન વિશે વાત કરીએ તો, 2024-2025માં તેનું કુલ ઉત્પાદન 145.28 મિલિયન ટન છે, જે ભારત કરતાં ઓછું છે. ચીનમાં વહેલા ચોખાનું ઉત્પાદન 2025માં 28.52 મિલિયન ટન પહોંચ્યું છે, જે અગાઉના વર્ષ કરતાં 1.2% વધુ છે, પરંતુ કુલ ઉત્પાદનમાં ભારત આગળ છે. આ વધારો ભારતીય ખેડૂતોની મહેનત, સારી વરસાદી પરિસ્થિતિ અને સરકારી સમર્થન જેમ કે ન્યૂનતમ સમર્થન કિંમત અને મુખ્ય અનાજ ઉત્પાદક જિલ્લાઓ માટે પ્રોત્સાહનોને કારણે થયો છે.
ભારતમાં ચોખાના મુખ્ય ઉત્પાદક રાજ્યોમાં પશ્ચિમ બંગાળ, ઉત્તર પ્રદેશ, પંજાબ, આંધ્ર પ્રદેશ અને તમિલનાડુનો સમાવેશ થાય છે. આ રાજ્યોમાં આધુનિક ખેતી પદ્ધતિઓ, સિંચાઈ સુવિધાઓ અને બીજ વિતરણ કાર્યક્રમોને કારણે ઉત્પાદન વધ્યું છે. જો કે, આબોહવા પરિવર્તન જેવી સમસ્યાઓ જેમ કે અનિયમિત વરસાદ, દુષ્કાળ અને પૂરને કારણે ચોખાની ખેતીને પડકારોનો સામનો કરવો પડે છે. આ માટે નવી જાતો જેમ કે દુષ્કાળ પ્રતિરોધક અને પૂર સહનશીલ જાતો વિકસાવવામાં આવી છે, જે ઉત્પાદનને સ્થિર રાખશે.
આ સિદ્ધિના પરિણામે ભારતની નિકાસમાં વધારો થશે. ભારત વિશ્વમાં ચોખાના મુખ્ય નિકાસકાર તરીકે ઉભરી રહ્યું છે અને તેની વૈશ્વિક બજારમાં હિસ્સેદારી 28%થી વધુ છે. આથી ખેડૂતોની આવક વધશે અને દેશની અર્થવ્યવસ્થા મજબૂત થશે. કૃષિ સચિવ દેવેશ ચતુર્વેદીએ જણાવ્યું કે બીજ વૃદ્ધિ દરને 1.5થી 2 ગણો વધારવામાં આવ્યો છે, જેથી ગુણવત્તાયુક્ત બીજ વાજબી કિંમતે ઉપલબ્ધ થાય.
