ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે એક વાર્ષિક પરંપરા મુજબ પરમાણુ સ્થાપનાઓ અને સુવિધાઓની યાદીનું આદાન-પ્રદાન કરવામાં આવ્યું છે. આ વિનિમય બંને દેશો વચ્ચે ૧૯૮૮માં કરાયેલા કરારના ભાગરૂપે કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં એકબીજાના પરમાણુ સ્થળો પર હુમલો ન કરવાની પ્રતિબદ્ધતા સામેલ છે. આ કરારને ‘પરમાણુ સ્થાપનાઓ અને સુવિધાઓ વિરુદ્ધ હુમલાની પ્રતિબંધનો કરાર’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ વર્ષે આ વિનિમય નવી દિલ્હી અને ઇસ્લામાબાદમાં કુટનીતિક ચેનલો દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો.
આ પરંપરા ૧૯૯૨થી ચાલુ છે અને આ વર્ષે તેનું ૩૫મું વિનિમય છે. બંને દેશો વચ્ચેના તણાવપૂર્ણ સંબંધો વચ્ચે પણ આ કરારનું પાલન કરવું એ વિશ્વાસ-નિર્માણનું મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. આ વિનિમયમાં ભારત અને પાકિસ્તાન પોતાની પરમાણુ સ્થાપનાઓની વિગતો શેર કરે છે, જેથી કોઈ પણ પ્રકારના હુમલાની શક્યતા ઘટે અને પરમાણુ યુદ્ધનું જોખમ ઓછું થાય.
આ કરારની પૃષ્ઠભૂમિમાં જઈએ તો, ૧૯૮૮માં ભારતના તત્કાલીન વડાપ્રધાન રાજીવ ગાંધી અને પાકિસ્તાનના તત્કાલીન વડાપ્રધાન બેનઝીર ભુટ્ટો વચ્ચે આ કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. આ કરાર ૧૯૯૧માં અમલમાં આવ્યો અને ત્યારથી દર વર્ષે ૧ જાન્યુઆરીએ આ વિનિમય કરવામાં આવે છે. આ કરારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ એ છે કે બંને દેશો પોતાના પરમાણુ કાર્યક્રમોને લઈને પારદર્શિતા જાળવે અને કોઈ પણ પ્રકારના સંઘર્ષમાં પરમાણુ સ્થળોને નિશાન ન બનાવે. આ કરારને કારણે બંને દેશો વચ્ચેના યુદ્ધોમાં પણ પરમાણુ સ્થાપનાઓને સુરક્ષિત રાખવામાં આવી છે, જેમ કે ૧૯૯૯ના કારગિલ યુદ્ધ અને ૨૦૧૯ના બાલાકોટ હવાઈ હુમલા દરમિયાન.
આ વર્ષેના વિનિમયમાં પણ બંને દેશોએ પોતાની પરમાણુ સ્થાપનાઓની અપડેટેડ યાદીઓ વહેંચી છે. ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે જણાવ્યું કે આ વિનિમય કુટનીતિક રીતે કરવામાં આવ્યો અને તેમાં કોઈ વિવાદ નથી. પાકિસ્તાનના વિદેશ મંત્રાલયે પણ આ વિનિમયની પુષ્ટિ કરી છે. આ સાથે જ બંને દેશોએ કેદીઓની યાદી પણ વિનિમય કરી છે, જે ૨૦૦૮ના કરાર હેઠળ કરવામાં આવે છે. આમાં નાગરિક અને માછીમારોના કેદીઓની વિગતો સામેલ છે, જેમને ભૂલથી અથવા અન્ય કારણોસર પકડવામાં આવ્યા છે.
આ વિનિમયનું મહત્વ સમજીએ તો, દક્ષિણ એશિયામાં પરમાણુ હથિયારોની હરીફાઈને કારણે આ કરાર અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ભારત અને પાકિસ્તાન બંને પરમાણુ શક્તિસંપન્ન દેશો છે અને તેમના વચ્ચેના તણાવને કારણે વિશ્વમાં પરમાણુ યુદ્ધનું જોખમ વધુ છે. આ કરારને કારણે બંને દેશો વચ્ચે વિશ્વાસ વધે છે અને તે પરમાણુ અપ્રસારની દિશામાં એક પગલું છે. વિશ્વના અન્ય દેશો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ જેમ કે યુનાઈટેડ નેશન્સ અને આંતરરાષ્ટ્રીય અણુ ઉર્જા એજન્સી (IAEA) પણ આ કરારને આવકારે છે કારણ કે તે વિસ્તારીય સ્થિરતા માટે મદદરૂપ છે.
બંને દેશો વચ્ચેના વર્તમાન સંબંધોને જોઈએ તો, કાશ્મીર મુદ્દે તણાવ ચાલુ છે અને તાજેતરમાં કેટલાક સરહદી વિવાદો પણ થયા છે. પરંતુ આ વિનિમય દર્શાવે છે કે બંને દેશો કેટલાક વિસ્તારોમાં સહકાર કરી શકે છે. વિશ્લેષકોના મતે, આ કરારને કારણે પરમાણુ જોખમ ઘટ્યું છે અને તે અન્ય ક્ષેત્રોમાં વાતચીતના દ્વાર ખોલી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, વેપાર, સાંસ્કૃતિક આદાન-પ્રદાન અને પર્યાવરણ જેવા મુદ્દાઓ પર સહકાર વધારી શકાય.
પરમાણુ ક્ષેત્રમાં ભારત અને પાકિસ્તાનની સ્થિતિ વિશે વાત કરીએ તો, ભારત પાસે અંદાજે ૧૬૦-૧૭૦ પરમાણુ હથિયારો છે અને તેનો પરમાણુ કાર્યક્રમ મુખ્યત્વે રક્ષણાત્મક છે. પાકિસ્તાન પાસે પણ આશરે ૧૭૦ પરમાણુ હથિયારો છે અને તે ભારત સામે સંતુલન માટે તેનો વિકાસ કરે છે. બંને દેશો NPT (નોન-પ્રોલિફરેશન ટ્રીટી)માં સામેલ નથી, જેને કારણે તેમના પરમાણુ કાર્યક્રમો પર આંતરરાષ્ટ્રીય નિયંત્રણ ઓછું છે. પરંતુ આ કરારને કારણે તેઓ પોતાની જવાબદારી દર્શાવે છે.
આ વિનિમયના પરિણામે, બંને દેશો વચ્ચે વિશ્વાસ વધે તેવી આશા છે. વર્તમાન વૈશ્વિક પરિસ્થિતિમાં, જ્યાં રશિયા-યુક્રેન અને મધ્ય પૂર્વના સંઘર્ષોને કારણે પરમાણુ જોખમ વધ્યું છે, ભારત-પાકિસ્તાનનો આ કરાર એક સારું ઉદાહરણ છે. વિશ્લેષકો કહે છે કે આ કરારને વધુ મજબૂત કરીને અન્ય ક્ષેત્રોમાં પણ વાતચીત વધારવી જોઈએ, જેમ કે આતંકવાદ વિરોધી સહકાર અને સરહદી સુરક્ષા.
આ કરારની કેટલીક મર્યાદાઓ પણ છે. તેમાં માત્ર પરમાણુ સ્થાપનાઓના હુમલાની પ્રતિબંધ છે, પરંતુ પરમાણુ હથિયારોના વિકાસ અથવા પરીક્ષણ પર કોઈ નિયંત્રણ નથી. ૧૯૯૮માં બંને દેશોએ પરમાણુ પરીક્ષણો કર્યા હતા, જે પછી પણ આ કરારનું પાલન કરવામાં આવ્યું છે. પરંતુ આજના સમયમાં, સાયબર હુમલા અને અન્ય અપારંપરાગત ખતરાઓને કારણે આ કરારને અપડેટ કરવાની જરૂર છે.
ભારતના પરિપ્રેક્ષ્યમાં, આ વિનિમય તેની ‘નો ફર્સ્ટ યુઝ’ પોલિસીને અનુરૂપ છે, જ્યાં તે પરમાણુ હથિયારોનો પ્રથમ ઉપયોગ નહીં કરે. પાકિસ્તાન પણ આવી જ પોલિસી અનુસરે છે, પરંતુ તેના પરમાણુ હથિયારોને લઈને કેટલાક આંતરરાષ્ટ્રીય ચિંતાઓ છે. વિશ્વમાં પરમાણુ અપ્રસાર માટે કામ કરતી સંસ્થાઓ આ કરારને મોડલ તરીકે જુએ છે અને અન્ય વિસ્તારોમાં તેના જેવા કરારોની હિમાયત કરે છે.
આ વિનિમયને કારણે બંને દેશોના નાગરિકોમાં શાંતિની આશા જાગે છે. કારણ કે પરમાણુ યુદ્ધનું જોખમ ઘટવું એ આખા વિસ્તાર માટે લાભદાયી છે. ભવિષ્યમાં, જો બંને દેશો વાતચીત વધારે તો આ કરાર વધુ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. આખરે, શાંતિ અને વિકાસ માટે આવા પગલાં જરૂરી છે.
