પશ્ચિમ બંગાળમાં નિપાહ વાયરસના બે કેસની પુષ્ટિ થયા બાદ દેશભરમાં ચિંતા વ્યાપી ગઈ હતી. આ વાયરસ જેની મૃત્યુદર 40થી 75 ટકા સુધીનો હોય છે, તેને વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠન (WHO) દ્વારા કોવિડ-19 અને ઝિકા જેવા ઉચ્ચ જોખમવાળા રોગોની યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવ્યો છે. પરંતુ WHOએ તાજેતરમાં આ કેસો અંગે વિગતવાર અપડેટ આપીને રાહત આપી છે. સંગઠને કહ્યું છે કે ભારતમાં નિપાહ વાયરસના ફેલાવાનું જોખમ “ઓછું” છે અને મુસાફરી કે વેપાર પર કોઈ પ્રતિબંધની જરૂર નથી.
આ કેસો જાન્યુઆરી 2026માં પશ્ચિમ બંગાળના નોર્થ 24 પરગનાસ જિલ્લામાંથી સામે આવ્યા છે. બંને આક્રાંત વ્યક્તિઓ 25 વર્ષની ઉંમરના છે અને તેઓ એક જ હોસ્પિટલમાં હેલ્થકેર વર્કર્સ (નર્સ) તરીકે કામ કરતા હતા. સંક્રમણની શરૂઆત ડિસેમ્બર 2025ના અંતમાં થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે. ભારતીય આરોગ્ય અધિકારીઓએ તાત્કાલિક પગલાં લઈને 196થી વધુ સંપર્કમાં આવેલા વ્યક્તિઓની ઓળખ કરી, તેમનું નિરીક્ષણ કર્યું અને પરીક્ષણ કર્યા, જેમાંથી બધા નેગેટિવ આવ્યા છે. આનાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે હાલમાં કોમ્યુનિટી લેવલ પર વ્યાપક ફેલાવો નથી થયો.
WHOએ તેના 29 જાન્યુઆરી 2026ના અપડેટમાં જણાવ્યું છે કે પશ્ચિમ બંગાળમાં સ્થાનિક સ્તરે જોખમ “મધ્યમ” છે, કારણ કે આ વિસ્તાર બાંગ્લાદેશની સરહદ પાસે છે અને ત્યાં ફળ ખાતા ચામાચીડિયા (ફ્રુટ બેટ્સ)ની હાજરી છે, જે આ વાયરસના મુખ્ય કુદરતી હોસ્ટ છે. જોકે રાષ્ટ્રીય, પ્રાદેશિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે જોખમ “ઓછું” માનવામાં આવે છે. સંગઠને ભારપૂર્વક કહ્યું છે કે હાલમાં માનવથી માનવમાં વધુ તીવ્ર ફેલાવાના પુરાવા નથી અને ભારત પાસે આવા આઉટબ્રેકને નિયંત્રિત કરવાની ક્ષમતા છે. તેથી મુસાફરી અથવા વેપાર પર કોઈ પ્રતિબંધ લાદવાની જરૂર નથી.
નિપાહ વાયરસ શું છે અને તે કેવી રીતે ફેલાય છે?
નિપાહ વાયરસ (NiV) એક ઝોનોટિક વાયરસ છે, જે પ્રાણીઓથી માનવમાં ફેલાય છે. તે પેરામિક્સોવાયરસ પરિવારનો સભ્ય છે અને તેના મુખ્ય કુદરતી આધારસ્તંભ ફ્રુટ બેટ્સ (Pteropus પ્રજાતિ) છે. આ ચામાચીડિયા વાયરસને તેમના પેશાબ, લાળ અથવા ફળો પર દૂષિત કરીને ફેલાવે છે. માનવમાં સંક્રમણ મુખ્યત્વે બે રીતે થાય છે:
- ઝોનોટિક ટ્રાન્સમિશન: દૂષિત ફળો (જેમ કે ખજૂરનો રસ) અથવા ચેપગ્રસ્ત પ્રાણીઓ (ખાસ કરીને ડુક્કર) સાથે સંપર્કથી.
- માનવથી માનવ: નજીકના સંપર્કમાં આવેલા શરીરના પ્રવાહીઓ (લાળ, લોહી, શ્વાસની બહાર નીકળતી હવા) દ્વારા, ખાસ કરીને હોસ્પિટલ સેટિંગમાં.
લક્ષણોમાં તાવ, માથાનો દુખાવો, ઉબકા, ઉલ્ટી, ગળામાં દુખાવો, શ્વાસની તકલીફ અને ગંભીર કિસ્સામાં એન્સેફલાઇટિસ (મગજનું સોજું) થાય છે. ઇન્ક્યુબેશન પીરિયડ 4થી 14 દિવસનો હોય છે. હાલમાં આ વાયરસ માટે કોઈ ચોક્કસ વેક્સિન કે એન્ટિવાયરલ દવા ઉપલબ્ધ નથી, તેથી સપોર્ટિવ કેર (જેમ કે વેન્ટિલેટર સપોર્ટ) જ જરૂરી છે.
ભારતમાં નિપાહનો ઇતિહાસ
ભારતમાં નિપાહ વાયરસના કેસો પહેલી વખત 2001માં પશ્ચિમ બંગાળના સિલિગુડીમાં જોવા મળ્યા હતા, જ્યાં 66 કેસમાંથી 45 મૃત્યુ થયા હતા. 2007માં પણ નાદિયા જિલ્લામાં 5 કેસ અને તમામ મૃત્યુ થયા. ત્યારબાદ મોટા ભાગના આઉટબ્રેક કેરળમાં થયા છે – 2018માં 19 કેસ (17 મૃત્યુ), 2019, 2021, 2023 અને 2025માં પણ કેસો જોવા મળ્યા. પશ્ચિમ બંગાળમાં આ ત્રીજો આઉટબ્રેક છે. આ વખતે કેસો હોસ્પિટલ સેટિંગમાં જોવા મળ્યા છે, જે સૂચવે છે કે સંક્રમણ મુખ્યત્વે હેલ્થકેર વર્કર્સ વચ્ચે થયું હોઈ શકે.
સરકાર અને WHOના પ્રતિસાદ
