આ લેખમાં અમે આ ઘટનાની વિગતો, તેની પૃષ્ઠભૂમિ, અસરો અને આગામી પડકારો વિશે વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું. આ સમાચાર ભારતીય અર્થતંત્ર, ગૃહસ્થોના રસોડા અને વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર માટે કેટલા મહત્વના છે તેનું વિશ્લેષણ કરીશું.
ઘટનાની વિગતો: ગ્રીન આશા ટેન્કરની સફર
૫ એપ્રિલ ૨૦૨૬ના રોજ ભારતીય ધ્વજ ધરાવતા LPG ટેન્કર ‘ગ્રીન આશા’એ સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝને સુરક્ષિત રીતે પાર કર્યો. આ જહાજમાં ૧૫,૪૦૦ ટન LPG લોડ કરવામાં આવ્યું હતું અને તે UAEના અલ રામ્સ પોર્ટથી રવાના થયું હતું. જહાજની ગતિ આશરે ૧૨.૮ નોટ્સ હતી અને તે ઈરાની તટની નજીકથી લારક, હોર્મુઝ અને કેશ્મ ટાપુઓ વચ્ચેથી પસાર થયું. આ પસારગતિ પછી જહાજ જવાહરલાલ નેહરુ પોર્ટ ઓથોરિટી (JNPA), નવી મુંબઈ પહોંચી ગયું છે જ્યાં તેને સુરક્ષિત રીતે લાંગરવામાં આવ્યું છે.
આ ઘટના પહેલાં ૭મા જહાજ ‘ગ્રીન સાન્વી’એ ૪૬,૬૫૦ ટન LPG સાથે પસાર કર્યું હતું. હવે કુલ ૮ ભારતીય LPG કેરિયર્સે હોર્મુઝ પાર કર્યું છે. સરકારના અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે આ તમામ જહાજોમાં કુલ ૨૫થી વધુ સીફેરર્સ સુરક્ષિત છે. ભારતીય નૌકાદળ અને વેપાર મંત્રાલયના સતત મોનિટરિંગ અને ઈરાન સાથેના સંકલનને કારણે આ સફળતા મળી છે. ગુજરાત સમાચાર અને અન્ય મીડિયાએ આને ‘ભારતીય રાજદ્વારીની વિજય’ તરીકે વર્ણવ્યું છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ: વૈશ્વિક તેલ અને ગેસનું ‘ગળું’
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વના સૌથી મહત્વના જળમાર્ગોમાંનો એક છે. આ સ્ટ્રેટ પર્સિયન ગલ્ફને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડે છે અને તેની પહોળાઈ માત્ર ૨૧ માઈલ (લગભગ ૩૩ કિલોમીટર) છે. આ જળમાર્ગમાંથી વિશ્વના ૨૦% તેલ અને ૨૫% એલપીજીનું વહન થાય છે. ભારત માટે તો આ વધુ મહત્વનું છે કારણ કે અમારા ૯૦% LPG આયાત આ જ માર્ગે થતી હતી. કતાર, UAE અને અન્ય મધ્ય પૂર્વીય દેશોમાંથી આવતા ગેસ કેરિયર્સ માટે આ ‘લાઈફલાઈન’ છે.
સેટેલાઈટ ઈમેજમાં જોઈ શકાય છે કે સ્ટ્રેટમાં લારક અને કેશ્મ જેવા ટાપુઓ વચ્ચે સાંકડો માર્ગ છે જ્યાં જહાજોને ઈરાની નિયંત્રણ હેઠળ પસાર થવું પડે છે. યુદ્ધ પહેલાં દરરોજ ૨૧ મિલિયન બેરલ તેલ અહીંથી પસાર થતું હતું. આ સ્ટ્રેટ બંધ થવાથી વૈશ્વિક તેલના ભાવમાં વધારો થયો છે અને ભારત જેવા આયાતકાર દેશોને મોટી અસર પડી છે.
પશ્ચિમ એશિયાના સંઘર્ષની પૃષ્ઠભૂમિ અને અસર
૨૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ના રોજ અમેરિકા અને ઈઝરાયેલે ઈરાન પર હુમલો કર્યો ત્યારથી પરિસ્થિતિ વિકટ બની છે. ઈરાને પ્રતિકાર કર્યો અને સ્ટ્રેટને વર્ચ્યુઅલી બંધ કરી દીધો. આ કારણે ૧૬ ભારતીય જહાજો સાથે ૪૩૩ સીફેરર્સ ફસાઈ ગયા હતા. LPG અને ક્રૂડ ઓઈલની સપ્લાય અટકી ગઈ હતી જેનાથી ભારતમાં LPGની કમીનો ભય ઊભો થયો હતો.
આ સંઘર્ષમાં ભારતે તટસ્થ નીતિ અપનાવી છે પરંતુ ઊર્જા સુરક્ષા માટે સક્રિય રહ્યું છે. પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયે જણાવ્યું કે છેલ્લા ૩૫ દિવસમાં ૧૮ કરોડ ઘરોમાં LPG પહોંચાડવામાં આવ્યું છે. બફર સ્ટોક વધારવામાં આવ્યો છે અને વધારાના કાર્ગો ટાઈ-અપ કરવામાં આવ્યા છે. આ સમયે ‘ગ્રીન આશા’ અને ‘ગ્રીન સાન્વી’ જેવા જહાજોની સફળતા એક મોટી રાહત છે.
ભારત સરકારની રણનીતિ અને ઈરાન સાથે સંકલન
ભારતીય સરકારે ઈરાન સાથે સીધા સંપર્ક સાધીને જહાજોને સુરક્ષિત પસારગતિની વ્યવસ્થા કરી છે. ગુજરાતના ગૃહમંત્રી હર્ષ સંઘવીએ આને ‘ભારતીય રાજદ્વારીનો વિજય’ કહ્યું છે. ઈરાની દૂતાવાસે પણ આને સ્વીકારીને સ્પેશિયલ મેસેજ મોકલ્યો છે. જહાજો પર ભારતીય ધ્વજ અને ક્રૂની ઓળખ સ્પષ્ટપણે દર્શાવવામાં આવી છે જેથી કોઈ અનુચિત ઘટના ન બને.
આ ઉપરાંત, ભારતે અન્ય માર્ગો જેમ કે કેપ ઓફ ગુડ હોપ અથવા અન્ય વિકલ્પોનું પણ અન્વેષણ કર્યું છે પરંતુ તેમાં સમય અને ખર્ચ વધુ થાય છે. હાલમાં ૧૬ જહાજો હજુ ફસાયેલા છે પરંતુ સરકારના પ્રયાસો ચાલુ છે.
આ સફળતાની અર્થ અને અર્થતંત્ર પર અસર
આ ઘટના ભારતના અર્થતંત્ર માટે મોટી રાહત છે. ભારત વિશ્વનો બીજો સૌથી મોટો LPG આયાતકાર છે અને ૬૦% માંગ આયાત પર આધારિત છે. જો સપ્લાય અટકે તો ઘરગથ્થુ LPG સિલિન્ડરના ભાવ વધી શકે છે જેનાથી સામાન્ય ગૃહિણીઓને અસર થાય. ગુજરાત જેવા રાજ્યોમાં જ્યાં ઉદ્યોગો અને ખેતીમાં ગેસનો વપરાશ વધુ છે ત્યાં આ વધુ મહત્વનું છે.
આ સફળતાથી તેલના ભાવમાં સ્થિરતા આવી શકે છે અને સ્ટોક માર્કેટ પણ સકારાત્મક પ્રતિસાદ આપી શકે છે. વધુમાં, આ ભારતની ઊર્જા વિવિધતા અને ડિપ્લોમસીની તાકાત દર્શાવે છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે આવા સમયે સુરક્ષિત પસારગતિ એક મોટી કૂટનીતિક સફળતા છે.
ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા: વર્તમાન અને ભવિષ્યના વિકલ્પો
ભારતે તાજેતરમાં રિન્યુએબલ એનર્જી અને ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્શન વધારવા પર ભાર મૂક્યો છે પરંતુ હજુ પણ આયાત પર આધારિત છે. સરકારે બફર સ્ટોક વધાર્યા છે અને અન્ય દેશો જેમ કે અમેરિકા અને રશિયા સાથે વિકલ્પી માર્ગોની વાતચીત કરી છે. આ ઘટના પછી ગુજરાતના મુંદ્રા અને કાંદલા પોર્ટ પર વધુ લોડિંગની તૈયારીઓ ચાલી રહી છે.
ભવિષ્યમાં હોર્મુઝ પર આધાર ઓછો કરવા માટે પાઈપલાઈન અને અન્ય ટેક્નોલોજીનો વિકાસ જરૂરી છે. આ સાથે ભારતીય નૌકાદળની તાકાત વધારવી પણ મહત્વનું છે જેથી આવા સંકટમાં જહાજોને સુરક્ષા મળી રહે.
