ભારતીય સંસદે એક મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક નિર્ણય લીધો છે. રાજ્યસભાએ 18 ડિસેમ્બર, 2025ના રોજ સસ્ટેનેબલ હાર્નેસિંગ એન્ડ એડવાન્સમેન્ટ ઓફ ન્યુક્લિયર એનર્જી ફોર ટ્રાન્સફોર્મિંગ ઇન્ડિયા (SHANTI) બિલ, 2025ને મંજૂરી આપી દીધી છે. આ બિલ લોકસભામાં 17 ડિસેમ્બરે પસાર થયું હતું અને હવે તે રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી માટે મોકલવામાં આવશે. આ બિલ ભારતના ન્યુક્લિયર એનર્જી ક્ષેત્રને નવી દિશા આપશે, જેમાં ખાનગી કંપનીઓને પણ પરમાણુ વીજ ઉત્પાદનમાં ભાગીદારી કરવાની મંજૂરી મળશે. આ પગલું ભારતની ઊર્જા જરૂરિયાતોને પૂરી કરવા અને ફોસિલ ઇંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે મહત્વનું છે.
SHANTI બિલના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો અને વિશેષતાઓ
SHANTI બિલનું પૂરું નામ સસ્ટેનેબલ હાર્નેસિંગ એન્ડ એડવાન્સમેન્ટ ઓફ ન્યુક્લિયર એનર્જી ફોર ટ્રાન્સફોર્મિંગ ઇન્ડિયા છે. આ બિલ 1962ના અણુ ઊર્જા અધિનિયમ અને 2010ના સિવિલ લાયબિલિટી ફોર ન્યુક્લિયર ડેમેજ અધિનિયમને રદ કરીને એક નવો, વ્યાપક કાયદો લાવે છે. આના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો છે:
- ન્યુક્લિયર એનર્જીની ક્ષમતા વધારવી: ભારત હાલમાં ન્યુક્લિયર એનર્જીમાંથી માત્ર થોડી જ વીજળી ઉત્પાદન કરે છે. સરકારનો લક્ષ્યાંક છે કે 2047 સુધીમાં 100 ગીગાવોટ (GW) ન્યુક્લિયર ક્ષમતા હાંસલ કરવી. આ માટે ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી જરૂરી છે.
- ખાનગી કંપનીઓને પ્રવેશ: અત્યાર સુધી ન્યુક્લિયર પ્લાન્ટનું માલિકી અને સંચાલન માત્ર સરકારી કંપનીઓ જેમ કે NPCIL (ન્યુક્લિયર પાવર કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા લિમિટેડ) પાસે હતું. હવે ભારતીય ખાનગી કંપનીઓ, જોઇન્ટ વેન્ચર્સ અને સરકારી મંજૂરી સાથે અન્યને પણ લાઇસન્સ મળી શકશે. આનાથી નાના મોડ્યુલર રિએક્ટર્સ (SMRs) જેવી નવી ટેક્નોલોજીનો વિકાસ ઝડપી બનશે.
- સુરક્ષા અને નિયમન મજબૂત: અણુ ઊર્જા નિયમન બોર્ડ (AERB)ને કાયદાકીય દરજ્જો આપવામાં આવશે. સુરક્ષા ધોરણો અકબંધ રહેશે અને આંતરરાષ્ટ્રીય માપદંડોને અનુરૂપ રહેશે.
- લાયબિલિટીના નિયમોમાં ફેરફાર: અકસ્માતની સ્થિતિમાં ઓપરેટરની જવાબદારીને રિએક્ટરના કદ પ્રમાણે નક્કી કરવામાં આવશે. સપ્લાયર્સની જવાબદારીની જોગવાઇઓમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યા છે, જેનાથી રોકાણકારોને પ્રોત્સાહન મળશે. સરકારી ન્યુક્લિયર લાયબિલિટી ફંડ પણ બનાવવામાં આવશે.
પરમાણુ ઊર્જા રાજ્યમંત્રી ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહે રાજ્યસભામાં કહ્યું કે આ બિલ ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા અને ક્લીન એનર્જીના લક્ષ્યોને પૂરા કરશે. ન્યુક્લિયર એનર્જી 24×7 વિશ્વસનીય વીજળી આપે છે, જે સોલાર કે વિન્ડ જેવા નવીનીકરણીય સ્ત્રોતોમાં નથી.
વિપક્ષની ચિંતાઓ અને વિરોધ
બિલ પસાર થયું તો ખરું, પરંતુ વિપક્ષે તીવ્ર વિરોધ કર્યો હતો. કોંગ્રેસ, તૃણમૂલ કોંગ્રેસ અને અન્ય વિપક્ષી સાંસદોએ કહ્યું કે આ બિલ સુરક્ષા અને જવાબદારીના મુદ્દાઓને નબળા પાડે છે. જયરામ રમેશ, શશિ થરૂર અને મનીષ તિવારી જેવા સાંસદોએ કહ્યું કે સપ્લાયર્સની જવાબદારી હટાવવાથી અકસ્માતની સ્થિતિમાં પીડિતોને ન્યાય નહીં મળે. તેઓએ બિલને સ્ટેન્ડિંગ કમિટીમાં મોકલવાની માંગ કરી હતી, પરંતુ તે નકારાઈ ગઈ. લોકસભામાં વિપક્ષી સાંસદોએ વોકઆઉટ પણ કર્યું હતું.
વિપક્ષનું માનવું છે કે આ બિલ ખાનગી કંપનીઓને ફાયદો પહોંચાડવા માટે છે અને સુરક્ષા પર ધ્યાન ઓછું છે. ચર્નોબિલ અને ફુકુશિમા જેવા અકસ્માતોના ઉદાહરણ આપીને તેઓએ ચેતવણી આપી કે વ્યાપારી હિતોને જાહેર સુરક્ષા પર પ્રાધાન્ય ન આપવું જોઈએ.
ભારત માટે આ બિલનું મહત્વ
ભારત વિશ્વની સૌથી ઝડપી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થાઓમાંની એક છે અને તેની ઊર્જા માંગ દર વર્ષે વધી રહી છે. કોલ અને ગેસ જેવા ફોસિલ ઇંધણ પર નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે ક્લીન એનર્જી જરૂરી છે. ન્યુક્લિયર એનર્જી કાર્બન ઉત્સર્જન વગરની વિશ્વસનીય ઊર્જા છે. આ બિલથી:
- રોકાણ વધશે અને નવી ટેક્નોલોજી આવશે.
- નાના મોડ્યુલર રિએક્ટર્સનો વિકાસ થશે, જે સસ્તા અને સુરક્ષિત છે.
- ભારત 2070 સુધીમાં નેટ-ઝીરો કાર્બનના લક્ષ્ય તરફ આગળ વધશે.
- ડેટા સેન્ટર્સ, AI અને ઉદ્યોગો માટે 24 કલાક વીજળી મળશે.
પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ આને “ભારતની ટેક્નોલોજી લેન્ડસ્કેપ માટે પરિવર્તનકારી ક્ષણ” ગણાવી છે.
SHANTI બિલ ભારતના ન્યુક્લિયર ક્ષેત્રમાં એક નવો અધ્યાય શરૂ કરે છે. તે ઊર્જા સ્વાવલંબન અને પર્યાવરણ સુરક્ષા તરફનું મોટું પગલું છે, પરંતુ સુરક્ષા અને જવાબદારીની ચિંતાઓને પણ ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે. આ બિલના અમલથી ભારત વૈશ્વિક ક્લીન એનર્જીમાં અગ્રેસર બની શકે છે. આગામી વર્ષોમાં આના પરિણામો જોવા મળશે કે આ પરિવર્તન કેટલું સફળ થાય છે.
