પરમાણુ ઉર્જા ક્ષેત્રમાં નાના મોડ્યુલર રિએક્ટરો દ્વારા ખાનગી ક્ષેત્રનો પ્રવેશ
લાંબા સમયથી પરમાણુ ઉર્જા જેવા વ્યૂહાત્મક અને સંવેદનશીલ ક્ષેત્રથી દૂર રાખાયેલા ખાનગી ક્ષેત્રને હવે આ ક્ષેત્રમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવવાની તક આપવામાં આવી છે.
પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ નવી દિલ્હીમાં ભારત સ્મોલ રિએક્ટર સમિટના ઉદ્ઘાટન સમારંભ દરમિયાન એક મહત્વની જાહેરાત કરી છે. તેમણે જણાવ્યું છે કે ખાનગી કંપનીઓને હવે પરમાણુ વીજળી ઉત્પાદન માટે પોતાના પરમાણુ રિએક્ટરોનું નિર્માણ, માલિકી અને સંચાલન કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે. આ નિર્ણય ભારતની પરમાણુ નીતિમાં એક મહત્વનું પરિવર્તન દર્શાવે છે.
ભારતમાં પરમાણુ ઉર્જા ક્ષેત્ર લગભગ સાત દાયકાથી સરકારી નિયંત્રણ હેઠળ જ ચાલી આવ્યું છે. 1962ના પરમાણુ ઉર્જા કાયદા અનુસાર, પરમાણુ ઉર્જાનું ઉત્પાદન માત્ર સરકાર જ કરી શકે છે. આ કાયદા હેઠળ ન્યુક્લિયર પાવર કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા લિમિટેડ (એનપીસીઆઈએલ) એકમાત્ર સંસ્થા છે જે પરમાણુ વીજળી ઉત્પાદન માટે જવાબદાર છે.
ખાનગી કંપનીઓને માત્ર સાધનો પૂરા પાડવા, ઇજનેરી સેવાઓ આપવા કે પરંપરાગત બાંધકામની કામગીરી માટે જ મર્યાદિત ભૂમિકા આપવામાં આવતી હતી, પરંતુ રિએક્ટરોનું નિર્માણ કે સંચાલન તેમના હાથમાં સોંપવામાં આવ્યું ન હતું.પરંતુ હવે આ નીતિમાં મૂળભૂત ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. પ્રધાનમંત્રીએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ખાનગી ક્ષેત્રને ખાસ કરીને 300 મેગાવોટ ક્ષમતા સાથેના નાના મોડ્યુલર રિએક્ટરોના નિર્માણ, માલિકી અને સંચાલનની મંજૂરી આપવામાં આવશે. આ નાના મોડ્યુલર રિએક્ટરો ઐવી પ્રકારના રિએક્ટરો છે જે પરંપરાગત મોટા રિએક્ટરો કરતાં નાના, વધુ લવચીક અને ઓછી ખર્ચાળ હોય છે. આ રિએક્ટરોના ઘટકો ફેક્ટરીમાં તૈયાર કરીને સાઇટ પર ઝડપથી લગાવી શકાય છે, જેનાથી નિર્માણનો સમય અને ખર્ચ ઘટે છે.
આ નિર્ણયનું મુખ્ય કારણ ભારતની વધતી થતી ઉર્જાની જરૂરિયાત છે. દેશમાં વર્તમાન સમયે પરમાણુ ઉર્જા દ્વારા માત્ર 3.1 ટકા વીજળી ઉત્પાદન થાય છે. જો કે, સરકારે 2031 સુધીમાં પરમાણુ ઉર્જા ક્ષમતાને 22,480 મેગાવોટ સુધી અને 2047 સુધીમાં 100 ગીગાવોટ સુધી વધારવાનો લક્ષ્યાંક નક્કી કર્યો છે. આ લક્ષ્યોને પ્રાપ્ત કરવા માટે સરકારી ક્ષેત્ર એકલા પૂરતી નથી. આથી, ખાનગી ક્ષેત્રને સામેલ કરીને મૂડી, તકનીકી નવીનતા અને ઝડપી નિર્માણ ક્ષમતા ઉપલબ્ધ થશે.
પ્રધાનમંત્રીએ જણાવ્યું કે આ સુધારણા એક માત્ર ઉર્જા ક્ષેત્રની વાત નથી, પરંતુ એક માનસિકતાનું પરિવર્તન પણ છે. તેમણે કહ્યું કે દેશને એક ‘ગુલામીની માનસિકતા’થી મુક્ત થઈને આત્મનિર્ભર અને નવીન બનવાની જરૂર છે. આ માનસિકતા એવી હતી જે મહત્વની તકનીકોને માત્ર સરકારના હાથમાં જ મર્યાદિત રાખવા પર ભાર મૂકતી હતી.
આ નીતિના અમલ માટે કેટલીક કાનૂની અને નિયમની પગલાં લેવાની જરૂર પડશે. પરમાણુ ઉર્જા કાયદામાં સુધારા કરીને ખાનગી ક્ષેત્રને રિએક્ટરોનું નિર્માણ અને સંચાલન કરવાની સ્પષ્ટ મંજૂરી આપવી પડશે. આ ઉપરાંત, પરમાણુ ક્ષેત્રમાં સુરક્ષા, નિયમન અને તકનીકી ક્ષમતા જેવા વિશેષ પાસાઓને ધ્યાનમાં રાખીને યોગ્ય વ્યવસ્થા કરવી પડશે.
આ નિર્ણય ભારતને વૈશ્વિક સ્તરે પણ મજબૂત સ્થાન આપી શકે છે. નાના મોડ્યુલર રિએક્ટરો વિશ્વભરમાં નવી પેઢીની પરમાણુ ઉર્જાના સ્ત્રોત તરીકે ગણાય છે. ભારત પોતાની સ્વદેશી બનેલી ભારત સ્મોલ રિએક્ટર તકનીકનો ઉપયોગ કરીને આ ક્ષેત્રમાં આગળ વધી શકે છે અને ભવિષ્યમાં અન્ય દેશોને પણ આ તકનીક આપી શકે છે.
આ નીતિના અમલથી ભારતમાં પરમાણુ ઉર્જા ક્ષેત્રમાં નવી તકો ખુલશે, નવી ઔદ્યોગિક યુનિટોની સ્થાપના થશે અને અનેક રોજગારના સંસાધનો ઉપલબ્ધ થશે. આ ઉપરાંત, પર્યાવરણને પ્રદૂષણ વિનાની ઉર્જાનો વધુ વિસ્તર થશે, જે વાતાવરણીય લક્ષ્યો પ્રાપ્ત કરવામાં મદદરૂપ થશે.
આ નિર્ણય ભારતના ઉર્જા ક્ષેત્ર માટે એક નવો અધ્યાય શરૂ કરે છે. જો આ નીતિને અસરકારક રીતે અમલમાં મૂકવામાં આવે, તો ભારત માત્ર પોતાની ઉર્જા જરૂરિયાતોને પૂરી કરી શકશે નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક પરમાણુ ઉર્જા ક્ષેત્રમાં પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકશે.
આ ઐતિહાસિક નિર્ણય દ્વારા ભારત એક એવા ભાવિ તરફ આગળ વધી રહ્યો છે જેમાં ખાનગી ક્ષેત્રની શક્તિ અને સરકારી નીતિઓનું સંનાદ કરીને દેશ આત્મનિર્ભર ઉર્જા ક્ષેત્રનું નિર્માણ કરી શકે છે. આ નિર્ણયની સફળતા દેશના ઉર્જા ક્ષેત્રના ભાવિને નિર્ધારિત કરશે.
આનો અર્થ એ થાય છે કે ભારત હવે પરમાણુ ઉર્જા જેવા મહત્વના ક્ષેત્રમાં પોતાની ક્ષમતાઓને વધુ વિસ્તૃત કરીને વિકસિત ભારતનો લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરવા તરફ આગળ વધી રહ્યો છે.
