દિલ્હી અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં હવા પ્રદૂષણ(GRAP)ની સમસ્યા હંમેશા ચિંતાનો વિષય રહી છે. શિયાળાની ઋતુમાં તો આ સમસ્યા વધુ તીવ્ર બને છે, જ્યારે ઠંડા હવાઓ અને ધુમ્મસના કારણે પ્રદૂષણના કણો વાતાવરણમાં અટકી જાય છે. પરંતુ તાજેતરમાં એક સારા સમાચાર આવ્યા છે. કમિશન ફોર એર ક્વોલિટી મેનેજમેન્ટ (CAQM) એ દિલ્હી-એનસીઆરમાં GRAP-3 હેઠળના પ્રતિબંધોને રદ્દ કરી દીધા છે. આ નિર્ણય હવા ગુણવત્તા સુધારવાના કારણે લેવામાં આવ્યો છે, જ્યાં દિલ્હીનો એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) 380થી ઘટીને 236 પર આવી ગયો છે.
પહેલા સમજીએ કે GRAP શું છે. GRAP એટલે ગ્રેડેડ રિસ્પોન્સ એક્શન પ્લાન, જે હવા પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા માટેની એક વ્યૂહરચના છે. આ પ્લાનને ચાર તબક્કાઓમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો છે: સ્ટેજ-1 (પુઅર AQI: 201-300), સ્ટેજ-2 (વેરી પુઅર: 301-400), સ્ટેજ-3 (સિવિયર: 401-450) અને સ્ટેજ-4 (સિવિયર પ્લસ: 450થી વધુ). જેમ જેમ AQI વધે છે, તેમ તેમ વધુ કડક પ્રતિબંધો લાગુ કરવામાં આવે છે.
GRAP-3 હેઠળ જે પ્રતિબંધો લાગુ કરવામાં આવ્યા હતા તેમાં મુખ્યત્વે બિન-આવશ્યક બાંધકામ અને તોડફોડની પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રતિબંધ હતો. આમાં અર્થવર્ક, પાઇલિંગ, ઓપન ટ્રેન્ચિંગ, વેલ્ડિંગ, પેઇન્ટિંગ, પ્લાસ્ટરિંગ, ટાઇલ/ફ્લોરિંગ વર્ક અને આરએમસી પ્લાન્ટ્સનો સમાવેશ થતો હતો. વળી, કન્સ્ટ્રક્શન મટિરિયલ્સ જેમ કે સિમેન્ટ, રેતી અને ફ્લાય-એશને અનપેવ્ડ રોડ પર ટ્રાન્સપોર્ટ કરવા પર પણ પ્રતિબંધ હતો. સ્ટોન ક્રશર્સ, બ્રિક કિલ્ન્સ અને માઇનિંગ પ્રવૃત્તિઓ પણ બંધ કરવામાં આવી હતી.
વાહનો સંબંધિત પ્રતિબંધોમાં BS-III પેટ્રોલ અને BS-IV ડીઝલ વાહનો પર પ્રતિબંધ હતો. બિન-આવશ્યક ડીઝલથી ચાલતા મીડિયમ ગુડ્સ વ્હીકલ્સ અને ઇન્ટર-સ્ટેટ ડીઝલ બસો જે CNG, ઇલેક્ટ્રિક અથવા BS-VI સ્ટાન્ડર્ડના ન હોય તેમને પણ પ્રતિબંધિત કરવામાં આવ્યા હતા. ઉદ્યોગોમાં અનઅપ્રુવ્ડ ઇંધણનો ઉપયોગ પણ બંધ કરાયો હતો. આ તમામ પ્રતિબંધો હવે હટાવી દેવામાં આવ્યા છે, જેનાથી બાંધકામ ક્ષેત્ર અને વાહન માલિકોને મોટી રાહત મળી છે.
પરંતુ આ રાહત કાયમી નથી. CAQMએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે GRAPના સ્ટેજ-1 અને સ્ટેજ-2 હેઠળના પગલાં હજુ પણ અમલમાં રહેશે. સ્ટેજ-2 હેઠળ, NCR રાજ્યોમાંથી આવતી ઇન્ટરસ્ટેટ બસો (ઇલેક્ટ્રિક, CNG અથવા BS-VI ડીઝલ સિવાય)ને દિલ્હીમાં પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ છે. નાગરિકોને પણ આ તબક્કાઓ હેઠળના માર્ગદર્શનને અનુસરવાનું કહેવામાં આવ્યું છે.
હવા ગુણવત્તામાં આ સુધારો કેવી રીતે આવ્યો? નિષ્ણાતોના મતે, મજબૂત સરફેસ વિન્ડ્સ (15-20 કિમી/કલાક) અને અનુકૂળ વાતાવરણીય પરિસ્થિતિઓના કારણે પ્રદૂષણના કણો વિખેરાઈ ગયા છે. શુક્રવારે સરેરાશ AQI 236 હતો, જ્યારે શનિવારે સવારે 8 વાગ્યે તે 235 પર આવી ગયો. કેટલાક વિસ્તારોમાં જેમ કે મંદિર માર્ગ (128), બાવના (145) અને IGI એરપોર્ટ T3 (148)માં AQI મોડરેટ કેટેગરીમાં આવ્યો છે. જો કે, જહાંગીરપુરી (309), નેહરુ નગર (297) અને સિરીફોર્ટ (289) જેવા વિસ્તારોમાં હજુ પણ વેરી પુઅર AQI છે.
ભવિષ્યની વાત કરીએ તો, ઇન્ડિયા મેટીયોરોલોજિકલ ડિપાર્ટમેન્ટ (IMD)એ ધુમ્મસ માટે યલો અલર્ટ જારી કર્યું છે. રવિવારથી AQI ફરી વેરી પુઅર કેટેગરીમાં જઈ શકે છે અને આગામી અઠવાડિયામાં આ સ્થિતિ ચાલુ રહી શકે છે. એર ક્વોલિટી અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમ (AQEWS)ના બુલેટિન અનુસાર, ઓછામાં ઓછા આઠ દિવસ સુધી વેરી પુઅર હવા રહેશે. સ્કાયમેટ વેધરના વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ મહેશ પાલાવત કહે છે કે, “અમે હવે ઠંડા ઉત્તરપશ્ચિમી વિન્ડ્સ જોઈ રહ્યા છીએ અને વિન્ડ સ્પીડ આગામી 1-2 દિવસ સુધી સ્થિર રહેશે.” તેઓએ એ પણ કહ્યું કે જાન્યુઆરીના બીજા અઠવાડિયા સુધી કોઈ વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સની અપેક્ષા નથી, જેથી મિનિમમ ટેમ્પરેચર ઘટતું રહેશે.
દિલ્હીમાં હવા પ્રદૂષણના કારણો વિશે વાત કરીએ તો, તેમાં વાહનોનું ઉત્સર્જન, બાંધકામની ધૂળ, ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ, કૃષિમાં પરાળી સળગાવવી અને વાતાવરણીય પરિસ્થિતિઓનો સમાવેશ થાય છે. દર વર્ષે શિયાળામાં આ સમસ્યા વધે છે કારણ કે ઠંડા હવાઓમાં પ્રદૂષણના કણો નીચે આવી જાય છે અને ધુમ્મસ તેને વધુ ખરાબ કરે છે. સરકાર અને CAQM દ્વારા અનેક પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે, જેમ કે ઇલેક્ટ્રિક વ્હીકલ્સને પ્રોત્સાહન, પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટનો વધુ ઉપયોગ, ઔદ્યોગિક ઉત્સર્જન પર નિયંત્રણ અને પરાળી સળગાવવા પર પ્રતિબંધ.
આ પ્રતિબંધોના કારણે રોજિંદા જીવન પર અસર પડી હતી. બાંધકામ કામદારોની આજીવિકા અસરગ્રસ્ત થઈ, વાહન માલિકોને મુશ્કેલી પડી અને શાળાઓમાં ઓનલાઇન ક્લાસીસ ચાલુ કરવા પડ્યા. હવે આ પ્રતિબંધો હટતાં લોકોને રાહત મળી છે, પરંતુ તેમને હજુ પણ સાવચેત રહેવું જોઈએ. નાગરિકો તરીકે આપણે પણ જવાબદારી નિભાવવી જોઈએ: કાર પૂલિંગ કરો, પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટનો ઉપયોગ કરો, વૃક્ષારોપણ કરો અને પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં મદદ કરો.
