ટ્રમ્પની ખોટા સમાચારની વ્યૂહરચના: એક વ્યવસાયિક મોડલ
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ૨૦૧૬ની ચૂંટણીથી જ ખોટા સમાચારને તેમના રાજકીય હથિયાર તરીકે વાપર્યા છે. તેઓ “ફેક ન્યૂઝ” શબ્દનો ઉપયોગ વિરોધી મીડિયા પર કરે છે, પણ વાસ્તવમાં તેમના પોતાના ટ્વીટ્સ અને સ્પીચમાં અનેક વખત ખોટી માહિતી ફેલાવી છે. આ વ્યૂહરચના સીધી નફા સાથે જોડાયેલી છે. ટ્રમ્પનું સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ “Truth Social” આનું મુખ્ય સાધન છે. જ્યારે તેઓ કોઈ વિવાદાસ્પદ અને ખોટી વાત કરે છે, ત્યારે તે વાયરલ થાય છે, ફોલોઅર્સ વધે છે અને એડ્સ રેવન્યુ વધે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, ૨૦૨૦ની ચૂંટણી પછી તેમણે “ચૂંટણીમાં બેધડક છેતરપિંડી થઈ” એવો ખોટો દાવો કર્યો. આનાથી તેમના સપોર્ટર્સમાંથી કરોડો ડોલરનું દાન મળ્યું, જે તેમના કેમ્પેઈન ડેટ અને ભવિષ્યના રાજકીય કાર્યો માટે વપરાયું. આ રીતે ખોટા સમાચાર એક વ્યવસાય બની જાય છે. ૨૦૨૫-૨૦૨૬માં પણ આ ચાલુ છે. તેમના ક્રિપ્ટો પ્રોજેક્ટ્સ જેવા કે $Trump મેમકોઈનમાં વિદેશી રોકાણકારોને આકર્ષવા માટે તેઓ વારંવાર સનસનાટીભર્યા દાવાઓ કરે છે. આ દાવાઓ ખોટા હોવા છતાં બજારને અસર કરે છે અને તેમના પરિવારને કરોડો ડોલરનો નફો આપે છે.
આ વ્યૂહરચના માત્ર અમેરિકા સુધી મર્યાદિત નથી. વૈશ્વિક સ્તરે પણ તે અસર કરે છે. ભારતમાં પણ ગુજરાતી મીડિયામાં ટ્રમ્પના ટેરિફ અને ઈરાન સંબંધિત દાવાઓ વાયરલ થાય છે, જે તેમના બ્રાન્ડને મજબૂત કરે છે. આ બધું નફા માટે છે – બુક સેલ્સ, મર્ચેન્ડાઈઝ (જેમ કે “Make America Great Again” ટોપી), રેલી ટિકિટ અને ક્રિપ્ટો વેન્ચર્સ.
આર્થિક લાભ: કેવી રીતે ખોટા સમાચાર નાણા બનાવે છે
ટ્રમ્પના નફાના મુખ્ય સ્ત્રોતોમાં એક છે તેમના પરિવારિક ક્રિપ્ટો બિઝનેસ. ૨૦૨૫માં તેમના મેમકોઈન પ્રોજેક્ટ્સથી ૧.૪ બિલિયન ડોલરની કમાણી થઈ છે. આ કમાણીમાં વિદેશી રોકાણકારોનું મોટું યોગદાન છે. જ્યારે તેઓ ખોટા સમાચાર ફેલાવે છે જેમ કે “ઈરાનમાં સરકાર વિરોધીઓની હત્યા બંધ થઈ ગઈ” અથવા “ટેરિફ નીતિથી અમેરિકા સુરક્ષિત”, ત્યારે બજાર અસ્થિર થાય છે અને તેમના ક્રિપ્ટોની કિંમત વધે છે. આ રીતે એક સાદો ટ્વીટ કરોડો ડોલરનો નફો લાવી શકે છે.
બીજું ઉદાહરણ છે તેમના રેલી અને બુક્સ. “The Art of the Deal” જેવી બુક્સની સેલ્સ તેમના વિવાદાસ્પદ સ્પીચ પછી વધે છે. ૨૦૨૪-૨૦૨૬ના કાર્યકાળમાં તેમણે મીડિયા સામે લાયસન્સ રિવોક કરવાની ધમકી આપી છે, જે ખોટા સમાચારના વિરોધમાં દેખાય છે પણ વાસ્તવમાં તેમના પોતાના નેરેટિવને મજબૂત કરે છે. આનાથી તેમના સપોર્ટર્સ વધુ એક્ટિવ થાય છે અને ડોનેશન વધે છે. એક અંદાજ મુજબ, ૨૦૨૦ પછી તેમણે ખોટા ચૂંટણી દાવાઓથી ૨૦૦ મિલિયન ડોલરથી વધુ રકમ એકત્રિત કરી છે.
આર્થિક લાભની વાત કરીએ તો ટ્રમ્પ ફેમિલીની નેટ વર્થ ૬.૮ બિલિયન ડોલર છે, જેમાં ક્રિપ્ટોનો હિસ્સો મોટો છે. જ્યારે તેઓ વ્હાઈટ હાઉસમાં હોય છે ત્યારે આ બિઝનેસને ડિરેગ્યુલેટ કરવા માટે પગલાં લે છે, જે વધુ નફો આપે છે. આ બધું ખોટા સમાચારના આધારે ચાલે છે – જેમ કે “મીડિયા ડેમોક્રેટ્સને પેમેન્ટ કરે છે” એવા દાવાઓ. આ દાવાઓ વાયરલ થાય છે અને તેમના પ્રોડક્ટ્સને પ્રમોટ કરે છે.
ગુજરાતી દૃષ્ટિકોણથી જોઈએ તો, ભારત-અમેરિકા વેપાર સંબંધમાં ટ્રમ્પના ટેરિફ નીતિના ખોટા દાવાઓથી ભારતીય ઉદ્યોગો અસરાય છે. સોલાર ઈમ્પોર્ટ પર ૧૨૬ ટકા ટેરિફની વાત કરીને તેઓ અમેરિકાને “સુરક્ષિત” દેખાડે છે, પણ વાસ્તવમાં તે તેમના ક્રિપ્ટો અને અન્ય બિઝનેસને ફાયદો કરે છે. આ રીતે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પણ તેમના નફાનો ભાગ બને છે.
સમાજ અને લોકતંત્ર પરની અસર: ખોટા સમાચારનું વિષ
ખોટા સમાચાર માત્ર નાણા નથી, તે સમાજને પણ વિભાજિત કરે છે. ટ્રમ્પના દાવાઓથી અમેરિકામાં પોલરાઈઝેશન વધ્યું છે. ૨૦૨૦ પછી ચૂંટણી હિંસા અને કોન્સ્પિરસી થિયરીઓ વધી છે. આજે ૨૦૨૬માં પણ તેમના “હોક્સ” વિરુદ્ધના આરોપો ચાલુ છે, પણ તેઓ તેને “ફેક ન્યૂઝ મીડિયા” કહીને ઉલટું હુમલો કરે છે.
આ અસર વૈશ્વિક છે. ભારતમાં પણ ગુજરાતી યુવાનો સોશિયલ મીડિયા પર ટ્રમ્પના વીડિયો જોઈને તેમના દાવાઓને સાચા માને છે. આનાથી લોકતંત્રમાં વિશ્વાસ ઘટે છે. મીડિયા સ્વતંત્રતા પર હુમલો થાય છે – જેમ કે બીબીસી સામે તેમણે ૧ બિલિયન ડોલરની લાયસન્સની ધમકી આપી. આ ખોટા સમાચારનું ચક્ર છે: ફેલાવો, નફો કમાઓ, વિરોધને દબાવો.
સમાજ પરની અસરમાં એક મોટો પાસું છે માનસિક આરોગ્ય. લોકો ખોટી માહિતીથી ગુસ્સે થાય છે, હિંસા થાય છે. કોવિડ દરમિયાન તેમના “ચાઈના વાયરસ” જેવા દાવાઓથી વંચિત વર્ગો અસરાયા. આજે પણ ઈરાન અને હોર્મુઝ સંબંધિત ખોટા દાવાઓથી તેલના ભાવ વધે છે અને ગુજરાતના વેપારીઓને અસર થાય છે.
વૈશ્વિક પ્રસાર અને વિરોધ: કોણ રોકી શકે છે?
ટ્રમ્પની આ વ્યૂહરચના વૈશ્વિક છે. યુરોપ, એશિયા અને લેટિન અમેરિકામાં તેમના ફોલોઅર્સ ખોટા સમાચાર ફેલાવે છે. નાટો સાથેના વિવાદમાં તેમણે “કાયર્ડ” જેવા શબ્દો વાપર્યા, જે ખોટા નેરેટિવ બનાવે છે. આનાથી તેમના બિઝનેસને ફાયદો થાય છે.
વિરોધ પણ છે. ફેક્ટ-ચેકર્સ જેમ કે Snopes અને FactCheck.org તેમના દાવાઓને ખોટા સાબિત કરે છે. કોંગ્રેસ અને કોર્ટમાં તપાસ ચાલે છે. પણ ટ્રમ્પ તેને “ડીપ સ્ટેટ” કહીને નકારે છે. આ વિરોધ તેમને વધુ નફો આપે છે કારણ કે તે તેમના “વિક્ટિમ” ઈમેજને મજબૂત કરે છે.
ભારતમાં પણ આ વાત સમજવી જરૂરી છે. જ્યારે ટ્રમ્પ ભારત સાથે વેપાર યુદ્ધની વાત કરે છે, ત્યારે તે તેમના અમેરિકન બિઝનેસને ફાયદો કરે છે. ગુજરાતના ઉદ્યોગપતિઓએ આનાથી સાવધ રહેવું જોઈએ.
