આજના ઝડપી વિકાસશીલ વિશ્વમાં, ઊર્જાની માંગ સતત વધી રહી છે. ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશમાં, પર્યાવરણને અનુકૂળ અને ટકાઉ ઊર્જા સ્ત્રોતોની જરૂરિયાત વધુ મહત્વની બની છે. તાજેતરમાં, કેન્દ્ર સરકારના પર્યાવરણ મંત્રાલય હેઠળના એક પેનલે જમ્મુ-કાશ્મીરના કિશ્તવાર જિલ્લામાં ચેનાબ નદી પર આવેલા દુલહસ્તી સ્ટેજ-2 હાઇડ્રો પાવર પ્રોજેક્ટને પર્યાવરણીય મંજૂરી આપી છે. આ પ્રોજેક્ટ 260 મેગાવોટની ક્ષમતા ધરાવે છે અને તે દુલહસ્તી સ્ટેજ-1નું વિસ્તરણ છે, જે 390 મેગાવોટની ક્ષમતા સાથે 2007માં કાર્યરત થયો હતો. આ મંજૂરીથી જમ્મુ-કાશ્મીરમાં વીજળી ઉત્પાદનમાં વધારો થશે અને પ્રદેશના આર્થિક વિકાસને વેગ મળશે.
દુલહસ્તી હાઇડ્રો પાવર પ્રોજેક્ટની પૃષ્ઠભૂમિ પર નજર કરીએ તો, સ્ટેજ-1 પ્રોજેક્ટ એનએચપીસી (નેશનલ હાઇડ્રો પાવર કોર્પોરેશન) દ્વારા સંચાલિત છે અને તે ચેનાબ નદી પર રન-ઓફ-ધ-રિવર સ્કીમ તરીકે કાર્ય કરે છે. આ પ્રોજેક્ટનું નિર્માણ 1985માં શરૂ થયું હતું અને તેમાં અનેક પડકારોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, જેમ કે વધુ ખર્ચ અને વિલંબ. પરંતુ આખરે 2007માં તે પૂર્ણ થયો અને ત્યારથી તે જમ્મુ-કાશ્મીરને વીજળી પુરી પાડી રહ્યો છે. સ્ટેજ-1ની સ્થાનિક સ્થિતિ કિશ્તવાર જિલ્લામાં છે, જ્યાં ડેમ ગામ ડાલ નજીક અને પાવરહાઉસ દસ્તી નજીક આવેલું છે. આ પ્રોજેક્ટે પ્રદેશમાં રોજગારીની તકો પેદા કરી અને આર્થિક વિકાસમાં યોગદાન આપ્યું છે.
હવે સ્ટેજ-2 વિશે વાત કરીએ. આ પ્રોજેક્ટ સ્ટેજ-1નું વિસ્તરણ છે અને તેમાં પાણીને સ્ટેજ-1માંથી 3,685 મીટર લાંબી અને 8.5 મીટર વ્યાસની ટનલ દ્વારા ડાયવર્ટ કરવામાં આવશે. આ પ્રોજેક્ટમાં હોર્સશુ આકારનું પોન્ડેજ, સર્જ શાફ્ટ, પ્રેશર શાફ્ટ અને અંડરગ્રાઉન્ડ પાવરહાઉસનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં બે 130 મેગાવોટના યુનિટ્સ છે. કુલ જમીનની જરૂરિયાત 60.3 હેક્ટર છે, જેમાંથી 8.27 હેક્ટર ખાનગી જમીન છે, જે કિશ્તવાર જિલ્લાના બેન્ઝવાર અને પાલમાર ગામોમાંથી લેવામાં આવશે. આ પ્રોજેક્ટનો અંદાજિત ખર્ચ ₹3,200 કરોડથી વધુ છે અને તેના નિર્માણ માટે ટેન્ડર્સને મંજૂરી આપવામાં આવી છે.
મંજૂરી પ્રક્રિયા વિશે વાત કરીએ તો, આ પ્રોજેક્ટને પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય હેઠળના એક્સપર્ટ અપ્રેઝલ કમિટીએ ડિસેમ્બર 2025માં તેની 45મી મીટિંગમાં મંજૂરી આપી છે. આ મંજૂરી ઇન્ડસ વોટર્સ ટ્રીટી, 1960 સાથે સુસંગત છે, જેમાં ચેનાબ નદીના પાણીનું વહેંચણું ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે છે. જો કે, આ ટ્રીટી 23 એપ્રિલ, 2025થી સસ્પેન્ડ કરવામાં આવી છે, જે પહલગામ આતંકી હુમલા પછી ભારતે કર્યું હતું. આના કારણે ઇન્ડસ બેસિનમાં અન્ય પ્રોજેક્ટ્સ જેમ કે સાવલકોટ, રત્લે, બુર્સર, પાકલ દુલ, ક્વાર, કિરુ અને કિર્થાઇ I અને IIને વેગ મળ્યો છે.
આ પ્રોજેક્ટના લાભો વિશે વિચારીએ તો, તે જમ્મુ-કાશ્મીરમાં વીજળીની અછતને દૂર કરશે અને પ્રદેશને વીજળીના ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભર બનાવશે. આ ઉપરાંત, નિર્માણ દરમિયાન હજારો રોજગારીની તકો પેદા થશે, જે સ્થાનિક અર્થતંત્રને બુસ્ટ આપશે. હાઇડ્રો પાવર પ્રોજેક્ટ્સ પર્યાવરણને અનુકૂળ હોય છે કારણ કે તેઓ કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડે છે અને ટકાઉ ઊર્જા પુરી પાડે છે. ભારતના ઉત્તરીય પ્રદેશોમાં વીજળીની માંગ વધી રહી છે અને આવા પ્રોજેક્ટ્સ તેને પૂરી કરવામાં મદદ કરશે.
જો કે, આ પ્રોજેક્ટને લઈને કેટલીક વિવાદાસ્પદ બાબતો પણ છે. પાકિસ્તાને આને ઇન્ડસ વોટર્સ ટ્રીટીનું ઉલ્લંઘન ગણાવ્યું છે અને તેને ‘પાણીનું હથિયારીકરણ’ તરીકે વર્ણવ્યું છે. પીપીપીના નેતા શેરી રેહમાને આની ટીકા કરી છે અને કહ્યું છે કે આ પ્રોજેક્ટ પાકિસ્તાનના પાણીના અધિકારોને અસર કરશે. આ વિવાદ ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચેના તણાવને વધારી શકે છે. તેમજ, પર્યાવરણીય ચિંતાઓ પણ છે, જેમ કે જમીનનું વિસ્થાપન અને સ્થાનિક જીવસૃષ્ટિ પર અસર. જો કે, મંજૂરીમાં પર્યાવરણીય મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું છે, પરંતુ તેના અમલીકરણમાં સાવચેતી જરૂરી છે.
આ પ્રોજેક્ટનું નિર્માણ એનએચપીસી દ્વારા કરવામાં આવશે અને તે જમ્મુ-કાશ્મીરના હાઇડ્રો પાવર પોટેન્શિયલને વધારશે. જમ્મુ-કાશ્મીરમાં હાઇડ્રો પાવરની કુલ સંભાવના ઘણી વધુ છે અને આવા પ્રોજેક્ટ્સ તેને વાસ્તવિકતામાં પરિવર્તિત કરશે. ઉદાહરણ તરીકે, દુલહસ્તી સ્ટેજ-2 ઉપરાંત અન્ય પ્રોજેક્ટ્સ જેમ કે શમનોટ (330 મેગાવોટ) પણ વિકાસ હેઠળ છે. આ પ્રોજેક્ટ્સથી પ્રદેશમાં વીજળીનું ઉત્પાદન વધશે અને તેને અન્ય રાજ્યોમાં વેચીને આવક મેળવી શકાશે.
આ પ્રોજેક્ટના અમલીકરણમાં સ્થાનિક સમુદાયોની ભાગીદારી મહત્વની છે. વિસ્થાપિતોને યોગ્ય વળતર અને પુનર્વસન આપવું જરૂરી છે. તેમજ, પર્યાવરણીય અસરને ઘટાડવા માટે વૃક્ષારોપણ અને જીવસૃષ્ટિ સંરક્ષણના પગલાં લેવા જોઈએ. ભારત સરકારની ‘ગ્રીન એનર્જી’ તરફની પ્રતિબદ્ધતા આ પ્રોજેક્ટમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે.
