ભારત અને ચીન વચ્ચેના સંબંધોમાં એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક આવ્યો છે. ભારત સરકારે ચીની વ્યાવસાયિકો અને વ્યાવસાયિકો માટે વિઝા પ્રક્રિયાને સરળ બનાવી છે. આમાં વ્યવસ્થાપક તપાસના સ્તરને ઘટાડીને વિઝા જારી કરવાનો સમય ચાર અઠવાડિયા કરતા ઓછો કરી દેવામાં આવ્યો છે. આ પગલું ચીની રોકાણને આકર્ષિત કરવા અને બેઇજિંગ સાથેના સંબંધોને સુધારવાના વ્યાપક પ્રયાસોનો ભાગ છે. આ વિકાસને ચીને પણ “સકારાત્મક પગલું” તરીકે વર્ણવ્યું છે, જે બંને દેશો વચ્ચે વધુ સારા સંબંધોની આશા જગાવે છે.
આ નિર્ણયની પૃષ્ઠભૂમિમાં જોઈએ તો, ૨૦૨૦માં હિમાલયની સરહદ પર થયેલા સંઘર્ષ પછી ભારત-ચીન સંબંધોમાં તીવ્ર તણાવ આવ્યો હતો. તે સમયે ભારતે ચીની નાગરિકો માટે વિઝા પ્રતિબંધોને કડક બનાવ્યા હતા અને વ્યાવસાયિક વિઝા પર વધારાની તપાસના સ્તરો લાગુ કર્યા હતા. આના પરિણામે, ભારતીય કંપનીઓને ચીની તજજ્ઞો અને તકનીકીઓને લાવવામાં મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, જેના કારણે ઉત્પાદનમાં વિલંબ અને આર્થિક નુકસાન થયું હતું. અંદાજે ચાર વર્ષમાં ભારતીય ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉદ્યોગને ૧૫ અબજ ડોલરનું નુકસાન થયું છે, કારણ કે તેઓ ચીનથી આયાત કરેલી મશીનરી પર આધારિત છે.
સરકારી અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે, “અમે વ્યવસ્થાપક તપાસનું સ્તર દૂર કરી દીધું છે અને વ્યાવસાયિક વિઝાને ચાર અઠવાડિયા અંદર પ્રોસેસ કરી રહ્યા છીએ.” આ ફેરફારો કુશળ વ્યાવસાયિકોને લાગુ પડે છે, જેમાં જમીની સરહદવાળા દેશોના વ્યાવસાયિકો પણ સામેલ છે. આ પગલું ભારતના વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની ચીનની મુલાકાત પછી આવ્યું છે, જે સાત વર્ષમાં પહેલી વખત થઈ હતી. તેમાં તેઓએ ચીની રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગને મળ્યા હતા અને સંબંધોને મજબૂત કરવા અંગે ચર્ચા કરી હતી.
ચીનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ગુઓ જિયાકુને આ પગલાને સ્વીકાર્યું છે. તેમણે કહ્યું કે, “અમે ભારતના આ સકારાત્મક પગલાને નોંધ્યું છે. વ્યક્તિઓ વચ્ચેના આદાન-પ્રદાનને સરળ બનાવવું બંને પક્ષોના સામાન્ય હિતમાં છે. ચીન ભારત સાથે વાતચીત અને સલાહ-મસલત જાળવીને આદાન-પ્રદાનના સ્તરને સતત વધારવા માટે તૈયાર છે.” આ પ્રતિક્રિયા દર્શાવે છે કે બેઇજિંગ પણ સંબંધોને સુધારવા માટે આતુર છે.
આ વિકાસના આર્થિક પાસા પર વિચાર કરીએ તો, ભારત ચીનથી રોકાણ આકર્ષિત કરવા માટે આ પગલું લઈ રહ્યું છે. ભારતીય ઉદ્યોગો, ખાસ કરીને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, સોલાર અને મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટરમાં ચીની તજજ્ઞોની જરૂર છે. વિઝા વિલંબને કારણે કંપનીઓ જેમ કે ઝિયાઓમીને વિસ્તરણમાં મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. ઇન્ડિયન સેલ્યુલર અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ એસોસિએશનના વડા પંકજ મોહિન્દ્રુએ આ નિર્ણયનું સ્વાગત કર્યું છે. તેમણે કહ્યું કે, “અમે સરકારના આ નિર્ણયને આવકારીએ છીએ જે જમીની સરહદવાળા દેશોના વ્યાવસાયિકો માટે કુશળ વિઝા મંજૂરીને ઝડપી બનાવે છે. આ સહયોગી અભિગમને પ્રતિબિંબિત કરે છે અને અમારી ભલામણોને સ્વીકારે છે.”
આ પગલું અમેરિકા તરફથી ભારતીય માલ પર લાગુ કરાયેલા ટેરિફના સંદર્ભમાં પણ મહત્વપૂર્ણ છે. અમેરિકાએ ભારતીય માલ પર ૫૦% ટેરિફ અને રશિયન તેલ ખરીદવા માટે ૨૫% પેનલ ટેરિફ લાગુ કર્યા છે. આના કારણે ભારતને ચીન અને રશિયા સાથે સંબંધોને પુનઃસંતુલિત કરવા પડી રહ્યા છે, જ્યારે અમેરિકા સાથે વેપાર કરાર માટે વાતચીત કરી રહ્યું છે. ભારત અન્ય પ્રતિબંધોને પણ સરળ બનાવી રહ્યું છે, જેમ કે વપરાશ કર અને શ્રમ કાયદાઓ, જેથી વિદેશી રોકાણને આકર્ષિત કરી શકાય.
ઐતિહાસિક રીતે જોઈએ તો, ભારત અને ચીન વચ્ચેના સંબંધો હંમેશા જટિલ રહ્યા છે. ૧૯૬૨ના યુદ્ધ પછીથી સરહદ વિવાદો અસ્તિત્વમાં છે. ૨૦૨૦ના ગલવાન ઘાટીના સંઘર્ષે સંબંધોને નીચા સ્તરે લાવી દીધા હતા. તે પછી ભારતે ચીની એપ્સ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો, રોકાણ પર પ્રતિબંધો લાગુ કર્યા અને વિઝા પ્રક્રિયાને કડક બનાવી. પરંતુ હવે, આર્થિક વિકાસ અને વૈશ્વિક પડકારોના સામના માટે બંને દેશો સહયોગ તરફ વળી રહ્યા છે.
આ વર્ષે, ભારત અને ચીન વચ્ચે સીધી ફ્લાઇટ્સ પુનઃશરૂ કરવામાં આવી છે, જે ૨૦૨૦ પછી પહેલી વખત છે. આ ઉપરાંત, પૂર્વ કેબિનેટ સેક્રેટરી રાજીવ ગૌબાની આગેવાનીમાં એક ઉચ્ચ સ્તરીય સમિતિ ચીન પરના રોકાણ પ્રતિબંધોને ઉઠાવવા માટે કામ કરી રહી છે. આનો હેતુ વિદેશી રોકાણકારોના વિશ્વાસને વધારવાનો છે.
ઉદ્યોગ નિષ્ણાતો માને છે કે આ પગલું ભારતના મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટરને મજબૂત કરશે. ભારત ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ અભિયાન હેઠળ વિદેશી તકનીક અને કુશળતાની જરૂર છે. ચીન આ ક્ષેત્રમાં વિશ્વનું અગ્રણી છે, તેથી તેમના વ્યાવસાયિકોનું આગમન ભારતીય કંપનીઓને લાભ આપશે. તેમજ, આ સરહદ તણાવને ઘટાડવામાં મદદ કરશે.
ચીની રાજદૂત ઝુ ફેહોંગે તાજેતરમાં કહ્યું હતું કે, “ચીન-ભારત સરહદ વિવાદ ખૂબ જટિલ છે અને તેને હલ કરવામાં સમય લાગશે. પરંતુ બંને પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓમાં પૂરતી બુદ્ધિ અને ક્ષમતા છે જેથી સરહદ વિસ્તારોમાં શાંતિ અને સ્થિરતા જાળવી શકાય અને એક ન્યાયી, વાજબી અને પરસ્પર સ્વીકાર્ય ઉકેલ શોધી શકાય.” તેમણે વધુમાં કહ્યું કે, “ચીન ભારત સાથે કામ કરવા તૈયાર છે, બંને નેતાઓના મહત્વપૂર્ણ સર્વસંમતિના માર્ગદર્શન હેઠળ, સરહદ વ્યવસ્થાપન અને નિયંત્રણને મજબૂત કરવા, વ્યવસ્થાપન અને ડી-એસ્કેલેશનની પ્રક્રિયાને આગળ વધારવા અને સરહદ વિસ્તારોમાં શાંતિ અને સ્થિરતા જાળવવા માટે.”
આ પગલું ભારતની વિદેશી નીતિમાં એક વ્યૂહાત્મક ફેરફારને દર્શાવે છે. વૈશ્વિક આર્થિક અનિશ્ચિતતા અને અમેરિકા-ચીન વેપાર યુદ્ધના સંદર્ભમાં, ભારતને બંને મહાસત્તાઓ સાથે સંતુલિત સંબંધો જરૂરી છે. આ વિઝા સરળીકરણ દ્વારા ભારત ચીનને સંદેશ આપી રહ્યું છે કે તે સહયોગ માટે તૈયાર છે, પરંતુ સુરક્ષા અને આર્થિક હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને.
ભવિષ્યમાં, આ નિર્ણયના પરિણામો જોવા મળશે. જો વિઝા પ્રક્રિયા સરળતાથી ચાલે તો, ચીની રોકાણ વધશે અને ભારતીય અર્થતંત્રને બૂસ્ટ મળશે. તેમજ, સરહદ વિવાદોના ઉકેલ તરફના પગલાં વધુ મજબૂત થશે. પરંતુ જો કોઈ વિવાદ ઉભો થાય તો, આ પ્રગતિને અસર થઈ શકે છે.
આ વિકાસને વિશ્લેષકો વૈશ્વિક ભૂ-રાજકીય પરિસ્થિતિના સંદર્ભમાં જુએ છે. એશિયામાં બે સૌથી મોટા અર્થતંત્રો વચ્ચે સહયોગ વિશ્વ અર્થતંત્રને લાભ આપી શકે છે. ભારતના આ પગલું એક વ્યાવહારિક અભિગમને દર્શાવે છે, જ્યાં આર્થિક વિકાસને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી રહી છે.
આ ઉપરાંત, ભારતે અન્ય ક્ષેત્રોમાં પણ ચીન સાથે સહયોગ વધારવાના પ્રયાસો કર્યા છે. જેમ કે, વેપાર સંતુલન સુધારવા માટે નિકાસ વધારવી અને આયાત પર નિર્ભરતા ઘટાડવી. ચીન ભારતનું સૌથી મોટું વેપારી ભાગીદાર છે, પરંતુ વેપાર અસંતુલન એક મુદ્દો છે. આ વિઝા સરળીકરણ દ્વારા વધુ સંતુલિત વેપારને પ્રોત્સાહન મળી શકે છે.
ઉદ્યોગોમાં આ નિર્ણયનું સ્વાગત થઈ રહ્યું છે. સોલાર ઉદ્યોગમાં કુશળ કામદારોની અછતને કારણે ઉત્પાદનમાં વિલંબ થતો હતો. હવે ચીની તજજ્ઞોનું આગમન આ સમસ્યાને હલ કરશે. તેમજ, ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર અને જ્ઞાન વહેંચણી વધશે, જે ભારતને આત્મનિર્ભર બનાવશે.
સુરક્ષા દૃષ્ટિકોણથી, ભારતે વિઝા પ્રક્રિયામાં કેટલાક સુરક્ષા પગલાં જાળવી રાખ્યા છે. માત્ર ગૃહ અને વિદેશ મંત્રાલયની તપાસ જ રહેશે, પરંતુ વધારાના વ્યવસ્થાપક સ્તરને દૂર કરવામાં આવ્યા છે. આનાથી પ્રક્રિયા ઝડપી થશે પરંતુ સુરક્ષા જોખમને ટાળી શકાશે.
આખરે, આ પગલું ભારત-ચીન સંબંધોમાં એક નવા અધ્યાયની શરૂઆત કરી શકે છે. બંને દેશોના નેતાઓની ઇચ્છા અને પ્રયાસો સાથે, આર્થિક અને રાજકીય સ્તરે સહયોગ વધશે. આ વિકાસ વૈશ્વિક શાંતિ અને વિકાસ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
