ગુજરાતમાં ખાદ્ય પદાર્થોમાં ભેળસેળની સમસ્યા વધી રહી છે, જેમાં દૂધ અને પનીર જેવા ડેરી પ્રોડક્ટ્સમાં વધુ તકલીફ જોવા મળી રહી છે. તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર, છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં (2022-23થી 2024-25 સુધી) ફૂડ એન્ડ ડ્રગ્સ વિભાગ દ્વારા લેવાયેલા 964 સેમ્પલ્સમાંથી 198 સેમ્પલ્સ નાપાસ થયા છે, જેમાં મુખ્યત્વે દૂધ અને પનીરના પ્રોડક્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે ભેળસેળ કરનારાઓને કાયદાનો કોઈ ડર નથી અને તેઓ મોટા પાયે આવા પ્રોડક્ટ્સ વેચીને લોકોના આરોગ્ય સાથે રમત કરી રહ્યા છે. આ સમસ્યા માત્ર શહેરી વિસ્તારોમાં જ નહીં, પરંતુ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં પણ ફેલાઈ રહી છે, જેના કારણે સરકાર અને આરોગ્ય વિભાગને ચિંતા વધી છે.
આ ભેળસેળના કેસ વધવાનું મુખ્ય કારણ છે કે ડેરી પ્રોડક્ટ્સની માંગ વધી રહી છે, પરંતુ સપ્લાયમાં કમીને કારણે વેપારીઓ સસ્તા વિકલ્પો અપનાવી રહ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, સુરતમાં સુરભી ડેરીમાંથી 745 કિલો ભેળસેળવાળું પનીર જપ્ત કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં ગ્લેશિયલ એસેટિક એસિડ જેવા હાનિકારક પદાર્થનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ ડેરી દરરોજ 200 કિલો પનીર વેચતી હતી, જેનાથી અનેક પરિવારોને જોખમ થયું હશે. તેવી જ રીતે, સાબરકાંઠા જિલ્લાના ઈડર પાસેના શિંગા ગામમાં નકલી દૂધનું ઉત્પાદન કરતી ફેક્ટરી પકડાઈ, જ્યાં સોયા ઓઈલ અને માલ્ટોડેક્સ્ટ્રિન જેવા પદાર્થો મિક્સ કરવામાં આવ્યા હતા. આવા કેસ અમદાવાદ, રાજકોટ અને અન્ય શહેરોમાં પણ જોવા મળ્યા છે, જ્યાં 1,500 કિલો નકલી પનીર જપ્ત કરવામાં આવ્યું હતું.
ભેળસેળના આ કેસ વધવા પાછળના કારણોમાં એક મુખ્ય કારણ છે કે નફો કમાવવા માટે વેપારીઓ હાનિકારક કેમિકલ્સનો ઉપયોગ કરે છે. દૂધમાં પાણી મિક્સ કરવું, પનીરમાં પામ ઓઈલ અથવા ડિટર્જન્ટ જેવા પદાર્થો ઉમેરવું સામાન્ય બની ગયું છે. આમાંથી કેટલાક પદાર્થો જેવા કે યુરિયા, ફોર્મલીન અને એસિડ્સ લાંબા ગાળે આરોગ્યને નુકસાન પહોંચાડે છે. તાજેતરના FSSAIના અહેવાલો અનુસાર, દેશભરમાં 83% પનીરના સેમ્પલ્સ નાપાસ થયા છે, જેમાં ગુજરાત પણ મુખ્ય છે. ગુજરાતમાં આ સમસ્યા વધુ તીવ્ર છે કારણ કે અહીં ડેરી ઉદ્યોગ વિકસિત છે અને માંગ પણ વધુ છે.
આરોગ્ય જોખમોની વાત કરીએ તો, ભેળસેળવાળા દૂધ અને પનીરના સેવનથી પેટની તકલીફો, કિડનીની સમસ્યાઓ, કેન્સર જેવા રોગો થઈ શકે છે. ગ્લેશિયલ એસેટિક એસિડ જેવા પદાર્થો માનવ આરોગ્ય માટે અત્યંત જોખમી છે અને તેનાથી ત્વચા, આંખો અને પાચન તંત્રને નુકસાન થાય છે. બાળકો અને વૃદ્ધો માટે આ વધુ ખતરનાક છે કારણ કે તેમની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઓછી હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, પંજાબમાં 47% પનીરના સેમ્પલ્સ નાપાસ થયા છે, જેમાં ટોક્સિક પદાર્થો મળ્યા છે, અને આવી જ સ્થિતિ ગુજરાતમાં પણ છે.
સરકારી કાર્યવાહીની વાત કરીએ તો, ફૂડ એન્ડ ડ્રગ્સ કંટ્રોલ એડમિનિસ્ટ્રેશન (FDCA) દ્વારા અનેક રેડ્સ કરવામાં આવી છે. રાજકોટમાં 800 કિલો શંકાસ્પદ પનીર જપ્ત કરવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં SOG પોલીસે ફેક્ટરી પર દરોડા પાડ્યા હતા. તેવી જ રીતે, અમદાવાદના કુબેરનગરમાં દ્વારકેશ ડેરીમાંથી 1,500 કિલો ભેળસેળવાળું પનીર મળ્યું હતું. પરંતુ સમસ્યા એ છે કે આવા કેસમાં કડક સજા ભાગ્યે જ આપવામાં આવે છે અને FDCAમાં ભ્રષ્ટાચારના આરોપો પણ લાગ્યા છે, જેના કારણે મોટા પાયે ભેળસેળ ચાલુ રહે છે. FSSAI દ્વારા પણ મેહસાણામાં નકલી પનીરની ફેક્ટરી પર કાર્યવાહી કરવામાં આવી છે.
આ સમસ્યાના નિવારણ માટે ગ્રાહકોએ સજાગ રહેવું જરૂરી છે. દૂધ અને પનીર ખરીદતી વખતે FSSAI માર્ક ચેક કરો, તાજા પ્રોડક્ટ્સ પસંદ કરો અને શંકાસ્પદ હોય તો ફરિયાદ કરો. સરકારે વધુ કડક કાયદા અમલમાં મૂકવા જોઈએ અને નિયમિત તપાસ વધારવી જોઈએ. શિક્ષણ અને જાગૃતિ અભિયાનો દ્વારા લોકોને આ વિશે માહિતી આપવી જોઈએ. તાજેતરમાં પંજાબના આરોગ્ય મંત્રીએ પણ કહ્યું છે કે ઘરે પનીર બનાવીને ખાવું વધુ સારું છે, કારણ કે બજારમાં 1/3થી વધુ સેમ્પલ્સ નાપાસ થયા છે.
