મહેસાણા જિલ્લાનું ઊંઝા એશિયાનું સૌથી મોટું જીરા માર્કેટ તરીકે જાણીતું છે. અહીંનું જીરું અને વરિયાળી વિશ્વભરમાં પ્રસિદ્ધ છે અને ખેડૂતો તેમજ વેપારીઓની આજીવિકાનો મુખ્ય આધાર છે. પરંતુ તાજેતરમાં ફૂડ એન્ડ ડ્રગ્સ કંટ્રોલ એડમિનિસ્ટ્રેશન (FDCA) અને સ્થાનિક ફૂડ વિભાગની ટીમો દ્વારા ઊંઝામાં પાડવામાં આવેલા દરોડાઓએ આ ઉદ્યોગની અંદર ચાલતી ગંભીર ભેળસેળ અને નકલી ઉત્પાદનોની પોલ ખોલી નાખી છે. ખાસ કરીને જીરું અને વરિયાળીમાં વ્હાઈટ પાવડરની શંકાસ્પદ ભેળસેળના કિસ્સાઓ સામે આવ્યા છે, જે લોકોના આરોગ્ય માટે ગંભીર જોખમ બની શકે છે.
તાજેતરની કાર્યવાહીમાં ફૂડ વિભાગની ટીમે ઊંઝાના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં સ્થિત બે કરતાં વધુ ફેક્ટરીઓ અને ગોડાઉન પર એકસાથે રેડ પાડી હતી. આ દરોડાઓમાં અધિકારીઓને મોટા પ્રમાણમાં શંકાસ્પદ જીરું અને વરિયાળીનો જથ્થો મળી આવ્યો હતો. એક અહેવાલ અનુસાર, બે ફેક્ટરીઓમાંથી કુલ 22.66 લાખ રૂપિયાનો મુદ્દામાલ જપ્ત કરવામાં આવ્યો છે. આમાં 3238 કિલો શંકાસ્પદ જીરું અને 2638 કિલો શંકાસ્પદ વરિયાળીનો સમાવેશ થાય છે. સૌથી ચિંતાજનક વાત એ છે કે આ ઉત્પાદનોમાં વ્હાઈટ પાવડરનું કોટિંગ કરવામાં આવ્યું હતું, જે અખાદ્ય અને આરોગ્ય માટે હાનિકારક હોવાની શંકા છે.
આ કૌભાંડમાં વેપારીઓ વરિયાળીને જીરું જેવું દેખાવા માટે વ્હાઈટ પાવડર, ક્રીમ પાવડર, ગોળની રસી અથવા અન્ય રસાયણોનો ઉપયોગ કરીને તેને નકલી જીરામાં ફેરવતા હતા. કેટલાક કિસ્સાઓમાં વરિયાળીના ભૂસાને જીરામાં ભેળવીને વજન વધારવામાં આવતું હતું અને તેના પર વ્હાઈટ પાવડર છાંટીને ચમક અને દેખાવ સુધારવામાં આવતો હતો. આ પ્રકારની ભેળસેળથી ઉત્પાદનનું વજન વધે છે અને બજારમાં ઊંચા ભાવે વેચાણ થઈ શકે છે, પરંતુ ગ્રાહકોને નકલી માલ પડે છે અને તેમનું આરોગ્ય જોખમમાં મૂકાય છે.
આરોગ્ય નિષ્ણાતોના મતે આવા અખાદ્ય પાવડરોમાં કેમિકલ્સ, માર્બલ પાવડર, સિમેન્ટ જેવા પદાર્થો અથવા અન્ય અનધિકૃત રસાયણો હોઈ શકે છે, જે લાંબા ગાળે પેટના રોગો, કિડનીની તકલીફો, એલર્જી અને અન્ય ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓનું કારણ બની શકે છે. ખાસ કરીને બાળકો અને વૃદ્ધો માટે આવો માલ ખૂબ જોખમી છે. ઊંઝાના જીરા માર્કેટની વિશ્વસનીયતા પર પણ આ કાર્યવાહીથી પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન ઊભું થયું છે.
ફૂડ વિભાગના અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે આ દરોડા ગુપ્ત માહિતીના આધારે હાથ ધરવામાં આવ્યા હતા. ટીમે સ્થળ પરથી નમૂના લઈને લેબોરેટરીમાં તપાસ માટે મોકલ્યા છે. જો ભેળસેળ સાબિત થશે તો આરોપીઓ સામે FSSAI એક્ટ હેઠળ કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે, જેમાં જેલ અને દંડ બંનેની જોગવાઈ છે. અત્યાર સુધીમાં અનેક ફેક્ટરીઓ પર આવી કાર્યવાહી થઈ ચૂકી છે, જેમાં 2022થી 2024 સુધીમાં હજારો કિલો નકલી જીરું અને વરિયાળી જપ્ત થયા છે. એક કિસ્સામાં તો 30,000 કિલોથી વધુ નકલી જીરું જપ્ત થયું હતું, જેની કિંમત લાખો રૂપિયા હતી.
આ ઘટના બાદ સ્થાનિક વેપારીઓ અને ખેડૂતોમાં રોષ છે. તેઓ કહે છે કે આવા કેટલાક અસામાજિક તત્વો આખા ઉદ્યોગની નામના ખરાબ કરી રહ્યા છે. ઊંઝાના જીરા માર્કેટમાં દર વર્ષે કરોડો રૂપિયાનું વેપાર થાય છે અને તે દેશની અર્થવ્યવસ્થામાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. પરંતુ વારંવાર આવતા ભેળસેળના કિસ્સાઓથી ગ્રાહકોનો વિશ્વાસ ડગમગી રહ્યો છે.
