મધ્ય પ્રદેશના ઇન્દોર શહેરમાં, જેને ભારતના સ્વચ્છતાના માનમાં સતત સ્વચ્છ શહેર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, ત્યાં તાજેતરમાં એક માનવીય વિપત્તિ સર્જાઈ છે. ભગીરથપુરા વિસ્તારમાં દૂષિત પાણીના કારણે ડાયરિયા અને ઉલટીના વિસ્ફોટમાં ઓછામાં ઓછા 10 લોકોના મોત થયા છે, જ્યારે 1,400થી વધુ લોકો અસરગ્રસ્ત થયા છે અને 200થી વધુ લોકોને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા છે. આ ઘટનાએ ના માત્ર જાહેર આરોગ્યની વ્યવસ્થા પર પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે, પરંતુ રાજકીય પક્ષો વચ્ચે તીખી બદગળી પણ સર્જી છે, જેમાં ભારતીય જનતા પાર્ટી (બીજેપી) અને કોંગ્રેસ વચ્ચે આરોપ-પ્રત્યારોપનું વાતાવરણ તેજ થયું છે.
આ વિપત્તિની શરૂઆત ડિસેમ્બર 26ના રોજ થઈ હતી, જ્યારે સ્થાનિક વાસીઓએ પાણીમાં વિચિત્ર ગંધ, કડવો સ્વાદ અને રંગમાં ફેરફારની ફરિયાદ કરી હતી. ભગીરથપુરા વિસ્તારમાં પોલીસ ચોકી પાસેના ટોઇલેટમાંથી ગટરનું પાણી પીવાના પાણીની પાઇપલાઇનમાં લીકેજને કારણે મિશ્રિત થયું હતું. આના પરિણામે, પાણીમાં સીવરમાં જોવા મળતા બેક્ટેરિયાની હાજરી મળી આવી છે, જેના કારણે ડાયરિયા, ઉલટી, તાવ અને ડિહાઇડ્રેશન જેવા લક્ષણો વ્યાપક બન્યા. ઇન્દોરના મેયર પુષ્યમિત્ર ભાર્ગવે જણાવ્યું કે આરોગ્ય વિભાગના ડેટા અનુસાર 4 લોકોના મોત થયા છે, પરંતુ તેમને 10 મોતની જાણકારી મળી છે. સ્થાનિક વાસીઓએ તો 14 મોતનો દાવો કર્યો છે, જેમાં એક 6 મહિનાના શિશુનો પણ સમાવેશ છે.
આ ઘટનાના કારણે ઇન્દોરના ભગીરથપુરા વિસ્તારમાં વાતાવરણ તણાવપૂર્ણ બન્યું છે. વાસીઓએ કેટલાક દિવસો પહેલાં જ દૂષિત પાણીની ફરિયાદ કરી હતી, પરંતુ તંત્ર દ્વારા તેના પર ધ્યાન આપવામાં આવ્યું નહીં. એક વાસીએ જણાવ્યું કે, “અમે કેટલાક દિવસોથી ગંદા પાણીની ફરિયાદ કરી રહ્યા હતા, પરંતુ કોઈ સાંભળતું નહોતું. વિકાસના નામે વિનાશ કરવામાં આવી રહ્યો છે.” આ વિસ્તારમાં હવે લોકોના ઘરોમાં વિલાપનું વાતાવરણ છે, અને ઘણા પરિવારો તેમના બીમાર સભ્યોની સારવાર માટે હોસ્પિટલમાં છે. મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશને પાણીના ટેન્કરો મોકલ્યા છે, પરંતુ વાસીઓને તેમાં પણ વિશ્વાસ નથી અને તેઓ બોઇલ કરીને પાણી પીવાની સલાહ અનુસાર કરી રહ્યા છે.
સરકારી તંત્રની કાર્યવાહીમાં મધ્ય પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી મોહન યાદવે કડક કાર્યવાહીના આદેશ આપ્યા છે. તેમણે ઇન્દોર મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના એડિશનલ કમિશનરને હટાવી દીધા છે અને ઇન્ચાર્જ સુપરિન્ટેન્ડિંગ એન્જિનિયરને ફરજોમાંથી મુક્ત કર્યા છે. વધુમાં, તેમણે તમામ 16 મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનોના મેયરો, અધ્યક્ષો અને કમિશનરો સાથે વર્ચ્યુઅલ મીટિંગ કરીને રાજ્યભરમાં સુધારાત્મક પગલાં લેવાના આદેશ આપ્યા છે. શહેરી વિકાસ અને આવાસ મંત્રી કૈલાશ વિજયવર્ગીયે જણાવ્યું કે સમગ્ર કોલોનીમાં માઇક્રો-ચેકિંગ ચાલુ છે અને તે 8-10 દિવસમાં પૂર્ણ થશે.
આ ઘટનાએ રાજકીય વાતાવરણને પણ તેજ કરી દીધું છે. કોંગ્રેસના નેતા રાહુલ ગાંધીએ બીજેપીની “ડબલ એન્જિન” સરકાર પર આકરા પ્રહાર કર્યા છે. તેમણે X પર પોસ્ટ કરીને કહ્યું કે, “ઇન્દોરમાં પાણી નહીં, ઝેર વહેંચવામાં આવ્યું છે અને વહીવટ તંત્ર ઊંઘમાં જ હતું.” તેમણે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા કે ગટરનું પાણી પીવાના પાણીમાં કેવી રીતે મિશ્રિત થયું? સમયસર સપ્લાય કેમ રોકવામાં આવ્યું નહીં? જવાબદાર અધિકારીઓ અને નેતાઓ વિરુદ્ધ ક્યારે કાર્યવાહી થશે? તેમણે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પર પણ આક્ષેપ કર્યો કે ગરીબોના મોત પર તેઓ હંમેશા મૌન રહે છે. રાહુલ ગાંધીએ મધ્ય પ્રદેશને અસુરક્ષિત વહીવટનું કેન્દ્ર ગણાવ્યું, જ્યાં કફ સિરપથી મોત, હોસ્પિટલમાં ઉંદરોના કારણે બાળકોના મોત અને હવે દૂષિત પાણીથી મોતની ઘટનાઓ વધી રહી છે.
બીજેપી તરફથી કોઈ સ્પષ્ટ જવાબ આવ્યો નથી, પરંતુ મંત્રી કૈલાશ વિજયવર્ગીયે પત્રકારના પ્રશ્ન પર અભદ્ર શબ્દ “ઘંટા”નો ઉપયોગ કર્યો, જેના કારણે વિરોધ પક્ષ તરફથી વધુ ટીકા થઈ. X પર લોકોની પ્રતિક્રિયાઓમાં પણ આ ઘટનાને લઈને ગુસ્સો જોવા મળે છે. એક યુઝરે લખ્યું કે, “બીજેપીને વોટ આપો તો મળે છે માત્ર ઘંટા.” અન્ય એકે કહ્યું કે, “ઇન્દોરમાં દૂષિત પાણીથી મોત થઈ રહ્યા છે, પરંતુ લોકોને ધર્મ અને રાષ્ટ્રવાદના નામે મૂર્ખ બનાવવામાં આવે છે.” કેટલાક યુઝર્સે આને સ્થાનિક સમસ્યા તરીકે જોઈને બીજેપીનો બચાવ કર્યો, પરંતુ મોટા ભાગની પ્રતિક્રિયાઓમાં વહીવટ તંત્રની નિષ્ફળતાની ટીકા છે.
આ ઘટના ભારતમાં જાહેર આરોગ્ય અને પાણીની વ્યવસ્થાની સમસ્યાઓને ઉજાગર કરે છે. ઇન્દોર જેવા સ્વચ્છ શહેરમાં પણ જૂની પાઇપલાઇન અને જાળવણીના અભાવને કારણે આવી વિપત્તિ સર્જાઈ શકે છે. નિષ્ણાતો અનુસાર, આવી ઘટનાઓને રોકવા માટે નિયમિત પાણીના નમૂના તપાસ, પાઇપલાઇનનું નિરીક્ષણ અને ઝડપી કાર્યવાહી જરૂરી છે. વાસીઓને ORS, બોઇલ્ડ વોટર અને હાઇજીનની સલાહ આપવામાં આવી રહી છે, પરંતુ આવી ઘટનાઓના મૂળ કારણોને દૂર કરવા માટે લાંબા ગાળાના પગલાં જરૂરી છે.
