અરાવલ્લી પહાડોની વ્યાખ્યા પર સુપ્રીમ કોર્ટની સક્રિયતા: પર્યાવરણ અને વિકાસ વચ્ચેની ચર્ચા

આજના સમયમાં પર્યાવરણ અને વિકાસ વચ્ચેનું સંતુલન એક મોટો મુદ્દો બની ગયો છે. તાજેતરમાં અરાવલ્લી પહાડોની વ્યાખ્યાને લઈને ઉભી થયેલી વિવાદાસ્પદ પરિસ્થિતિમાં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્વતઃ સંજ્ઞાન લીધી છે. આ મામલે 29 ડિસેમ્બર, 2025ના રોજ સુનાવણી થવાની છે. આ વિવાદ પર્યાવરણીય સુરક્ષા અને આર્થિક વિકાસ વચ્ચેના તણાવને દર્શાવે છે, જેમાં અરાવલ્લી પહાડોની નવી વ્યાખ્યા પર ચિંતાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. આ બ્લોગમાં અમે આ મુદ્દાની વિગતવાર ચર્ચા કરીશું, તેના પાર્શ્વભૂમિ, વિવાદ અને ભાવિ અસરોને સમજાવીશું.

અરાવલ્લી પહાડોનું મહત્વ અને પાર્શ્વભૂમિ

અરાવલ્લી પહાડો ભારતની સૌથી જૂની ભૂસ્તરીય રચનાઓમાંથી એક છે, જે દિલ્હી, હરિયાણા, રાજસ્થાન અને ગુજરાતમાં ફેલાયેલા છે. આ પહાડો 37 જિલ્લાઓમાં વિસ્તરેલા છે અને ઉત્તરીય મરુસ્થલીકરણને રોકવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. તેઓ જૈવવિવિધતાનું રક્ષણ કરે છે, ભૂગર્ભજળનું પુનઃચાર્જ કરે છે અને વાતાવરણને સંતુલિત રાખે છે. અરાવલ્લી વિના, આ વિસ્તારોમાં મરુસ્થલીકરણની સમસ્યા વધી શકે છે, જે કૃષિ, પાણી અને જીવનને અસર કરશે.

આ વિસ્તારમાં ખાણકામ અને બાંધકામ જેવી પ્રવૃત્તિઓને કારણે પર્યાવરણીય અધોગતિની સમસ્યા વર્ષોથી ચાલી રહી છે. વિવિધ રાજ્યોમાં અરાવલ્લીની વ્યાખ્યા અલગ-અલગ હોવાથી, કાયદાકીય અંતરાલો ઉભા થયા છે, જેના કારણે અનધિકૃત ખાણકામ વધ્યું છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આ મુદ્દાને ધ્યાનમાં રાખીને મે 2024માં એક ઉચ્ચ સ્તરીય સમિતિની રચના કરી હતી. આ સમિતિએ ઓક્ટોબરમાં તેનો અહેવાલ સુપારી કર્યો, જેમાં અરાવલ્લી પહાડોને વ્યાખ્યાયિત કરવા માટે 100 મીટરની ઊંચાઈના માપદંડની ભલામણ કરવામાં આવી હતી.

નવી વ્યાખ્યા અને વિવાદ

સુપ્રીમ કોર્ટે નવેમ્બર 2025માં તત્કાલીન મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બીઆર ગવાઈની અધ્યક્ષતાવાળી બેન્ચે આ ભલામણોને સ્વીકારી લીધી હતી. નવી વ્યાખ્યા અનુસાર, સ્થાનિક સ્તરથી 100 મીટર અથવા તેથી વધુ ઊંચાઈવાળા ભૂમિરૂપોને અરાવલ્લી પહાડ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવશે. તેમજ, 500 મીટરની અંતરે આવેલા બે અથવા વધુ પહાડોને અરાવલ્લી શ્રેણી તરીકે ઓળખવામાં આવશે. આ વ્યાખ્યા પહેલાની ફોરેસ્ટ સર્વે ઓફ ઈન્ડિયાની 2010ની વ્યાખ્યા કરતાં સાંકડી છે, જેમાં પહાડીઓના ઢાળ, પગથિયાં અને બફર ઝોનને પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.

આ નવી વ્યાખ્યા પર તીવ્ર વિરોધ થયો છે. પર્યાવરણવાદીઓ અને નાગરિક સમાજના સભ્યોનું કહેવું છે કે આ વ્યાખ્યા અરાવલ્લીના મોટા ભાગને સુરક્ષા વિના છોડી દેશે, જેનાથી અનધિકૃત ખાણકામ અને બાંધકામ વધશે. નીચા ઢાળ અને જળ પુનઃચાર્જ વિસ્તારો, જે 100 મીટરના માપદંડને પૂરા ન કરે તેમ છતાં પર્યાવરણીય રીતે મહત્વપૂર્ણ છે, તેને અસર થશે. વરિષ્ઠ વકીલ દુષ્યંત દવે જેવા નિષ્ણાતોએ કહ્યું છે કે આ વ્યાખ્યા પર્વત શ્રેણીની પ્રકૃતિને ખોટી રીતે સમજે છે અને વ્યાપારિક શોષણને વેગ આપશે.

આ વિવાદને કારણે વિવિધ રાજ્યોમાં વિરોધ પ્રદર્શનો થયા છે. વિરોધી પાર્ટીઓ, પર્યાવરણીય જૂથો અને સ્થાનિક નિવાસીઓએ આ નિર્ણય વિરુદ્ધ અવાજ ઉઠાવ્યો છે. સામાજિક-પર્યાવરણીય કાર્યકર્તા અને વકીલ હિતેન્દ્ર ગાંધીએ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ સૂર્ય કાંતને પત્ર લખીને 100 મીટરના નિયમની સમીક્ષા કરવાની માંગ કરી છે. તેમનું કહેવું છે કે નીચા રીજ અને જળ પુનઃચાર્જ વિસ્તારોને સુરક્ષા આપવી જરૂરી છે, કારણ કે આ માપદંડ પર્યાવરણીય એકમને અલગ કરી શકે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટની સ્વતઃ સંજ્ઞાન અને આગામી સુનાવણી

આ તમામ ચિંતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને સુપ્રીમ કોર્ટે 27 ડિસેમ્બર, 2025ના રોજ સ્વતઃ સંજ્ઞાન લીધી છે અને મામલાને ‘અરાવલ્લી પહાડ અને શ્રેણીની વ્યાખ્યા અને સંબંધિત મુદ્દાઓ’ તરીકે નોંધ્યો છે. આ કાર્યવાહી પર્યાવરણીય ચિંતાઓ અને વિરોધ પ્રદર્શનોને પગલે કરવામાં આવી છે. સુનાવણી 29 ડિસેમ્બરે વેકેશન બેન્ચ સમક્ષ થશે, જેમાં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ સૂર્ય કાંત, ન્યાયમૂર્તિ જેકે મહેશ્વરી અને ન્યાયમૂર્તિ એજી મસીહનો સમાવેશ થાય છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉના નિર્ણયમાં અરાવલ્લીમાં ખાણકામ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ નહીં મૂકવાનું નક્કી કર્યું હતું, કારણ કે તે અનધિકૃત પ્રવૃત્તિઓ અને માફિયાને વેગ આપી શકે છે. તેના બદલે, કેન્દ્ર સરકારને અરાવલ્લીમાં ટકાઉ ખાણકામ માટે વ્યાપક વ્યવસ્થાપન યોજના તૈયાર કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે. આ યોજના પર્યાવરણીય સુરક્ષા અને આર્થિક વિકાસ વચ્ચે સંતુલન સ્થાપિત કરવાનું લક્ષ્ય રાખે છે.

અસરો અને ચર્ચા

આ વિવાદ પર્યાવરણ અને વિકાસ વચ્ચેની મોટી ચર્ચાને જન્મ આપે છે. એક તરફ, અરાવલ્લીની સુરક્ષા વિના ભૂગર્ભજળનું સ્તર ઘટી શકે છે, જૈવવિવિધતા નાશ પામી શકે છે અને વાતાવરણીય પરિવર્તન વધી શકે છે. બીજી તરફ, ખાણકામ અને બાંધકામ જેવી પ્રવૃત્તિઓ આર્થિક વિકાસ અને રોજગારી પેદા કરે છે. પરંતુ અનિયંત્રિત પ્રવૃત્તિઓથી રાષ્ટ્રીય પર્યાવરણને મોટું જોખમ છે, જેમ કે સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ જણાવ્યું છે કે અરાવલ્લીમાં અનિયંત્રિત ખાણકામ ‘રાષ્ટ્રની પર્યાવરણીય વ્યવસ્થા માટે મોટો ખતરો’ છે.

આ મુદ્દો માત્ર પર્યાવરણીય નથી, પરંતુ રાજકીય અને સામાજિક પણ છે. વિરોધી પાર્ટીઓ આને સરકારની પર્યાવરણીય નીતિઓ વિરુદ્ધ વાપરી રહી છે, જ્યારે પર્યાવરણવાદીઓ એકસમાન વ્યાખ્યા અને કડક કાયદાઓની માંગ કરી રહ્યા છે. કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોને આમાં સમન્વય કરવો પડશે, કારણ કે અરાવલ્લી વિવિધ રાજ્યોમાં ફેલાયેલું છે.